برگزیده فراایران گلناز فتحی

 

متولد 1351، تهران

تحصیلات:
1374 کارشناسی، طراحی گرافیک
1373 دیپلم، انجمن خوشنویسان ایران

کمک‌هزینه‌های تحصیلی و جایزه‌ها:
1390 رهبر جوان جهانی ـ فوروم اقتصادی
1389 عضو داوران گزینش دوسالانه خطاطی شارجه
1386 بورس اقامت، فابریکا، تروییسو، ایتالیا
1383 بورس اقامت، سیته انترنالسیونال هنر، پاریس
1382 بورس اقامت، سیته انترنالسیونال هنر، پاریس
1374 برنده‌ی جایزه‌ی بهترین خوشنویس زن ایران
1372 دیپلم افتخار در گرافیک و نقاشی، موزه هنرهای امروز، تهران

نمایشگا‌ه‌های انفرادی:
1389 آستانه‌ای ـ زیرآستانه‌ای، گالری اکتبر، لندن
1389 بی‌نظمی کنترل‌شده؛ گالری خط سوم دوبی
1389 مانند باد بران، گالری سلطان، کویت
1388 سلسه دوهه، گالری خط سوم، دوبی
1387 آزادی من، گالری خشایار، لندن
1387 شبهای بی‌خوابی، گالری خط سوم، دوبی
1385 فراسوی واژه‌ها، گالرری خط سوم، دوبی
1384 نمایشگاه انفردادی، اسپیس اس.دی، بیروت، لبنان
1384 نانوشته، گالری خط سوم، دوبی
1384 نمایشگاه نقاشی مجازی، آرته‌ایست، http://www.arteeast.org/
384 اسپیس اس.دی، بیروت، لبنان
1384 خانه جوانان و فرهنگ نویی،، نویی سور سن، فرانسه
1383 آژانس لو کره بلو، پاریس
1383 گالری چشم شب، پاریس
1383 گالری گلستان، تهران
1381 گالری گلستان، تهران
1379 گالری گلستان، تهران
1377 نگارخانه‌ سیحون، تهران
1378نگارخانه سیحون، تهران
1379شهر کتاب نیاوران، تهران
1378 گالری سیحون، تهران
1379نگارخانه گلستان، تهران

نمایشگا‌ه‌های گروهی:
1390 فیل در تاریکی، بنیاد هنر دوی، دهلی نو، هندوستان
1390 نگاره‌های نوشته‌شده: خطاطی امروز خاورمیانه، گالری سوندارا تاگور، نیویورک
1390 هنر نگارش، فوروم ههنری ویسبادن، آلمان
1390 Transvangarde هنر امروز از گرداگرد دنیا، گالری اکتبر، لندن
1390 میراث ایران، لندن
1389 درون و بیرون ایران، مجموعه فرجام، دوبی
1389 دوسالانه بین‌المللی زنان هنرمند، کره جنوبی
1389 درون و بیرون ایران، موزه هنری چلسی، نیویورک
1389 سلسله / زلزله: به جنبش و لرزه درآورنده‌ها در هنر امروز ایران، با هنرگردانی دکتر لیلا دیبا، گالری لیلا تقی‌نیا ـ میلانی هلر، نیویورک
1389 بی‌نظمی کنترل‌شده، گالری خط سوم، دوبی
1389 آستانه‌ای و زیرآستانه‌ای، گالری اکتبر
1387 ببین عشق با ما چه کار کرده، گالری کرامر، ژنو، سوئیس
1387 واژه در هنر: هنرمندان خاورمیانه نو، موزه بریتانیا در دی.ای.اف.سی، با هنرگردانی ونیشیا پورتر، دوبی
1387 شبهای بی‌خوابی، گالری خط سوم؛ دوبی
1386 لبه‌ی برنده: آوانگارد کشورهای در حال پیدایش زیر نور، آرت‌کیوریال،، پاریس
1386 خاطرات گردآمده؛ گالری آرت‌اسپیس، لندن
1386 درون و بیرون، گالری نومورگری، لندن
1386 آزادی من، گالری خشایار، لندن
1386 نمایشگاه گروهی، گالری ماه
1386 نمایشگاه گروهی، گالری بی‌نام، عمان، اردن
1386 آرزوها و رؤیاهها، مرکز بین‌المللی مریدین،، واشنگتن دی‌سی
1386 آرت‌پاریس 07، گرند پله، پاریس
1386 نمایشگاه گروهی، بنیاد آفرینش هنری نیاوران، تهران
1385 ترانزیت، روزهای فی‌البداهه استامبول، استامبول، ترکیه
1385 نمایشگاه گروهی، گالری دون اوملونی، لس‌آنجلس
1385 1387 واژه در هنر: هنرمندان خاورمیانه نو، موزه بریتانیا، لندن
1385 نهمین نمایشگاه باز بین‌المللی، گالری زن‌ساخته، شیکاگو
1384 نمایشگاه گروهی، اسپس اس.دی، بیروت، لبنان
1384 نمایشگاه گروهی، گالری ماه، تهران
1384 نمایشگاه گروهی، مدرسه ایتالیایی تهران، تهران
1383 نمایشگاه گروهی، گالری دپوت اسکور، بوستون،، امریکا
1383 نمایشگاه گروهی، گالری الگا ویمر، نیویورک
1383 نمایشگاه گروهی، گالری فاطیما، تهران
1383 نمایشگاه گروهی، مدرسه ایتالیایی تهران، تهران
1383 نمایشگاه گروهی، هتل رویال میراژ، دوبی
1382 نمایشگاه گروهی، گالری ویلیامز تائر، هوستون، امریکا
1382 ششمین دوسالانه نقاشی امروز تهران، موزه هنرهای امروز، تهران
1382 نمایشگاه گروهی، مدرسه ایتالیایی تهران، تهران
1382 نمایشگاه گروهی، باشگاه ملی هنرها، نیویورک
1382 نمایشگاه گروهی، لو اسگواردو دی لوچه، پادوا، ایتالیا
1382 هنر نو از ایران، مرکز هنری پلانو، پلانو، تکزاس، امریکا
1382 هنر نو از ایران، موزه هنرها و علوم،، ساحل دیتونا، فلوریدا
1381 نمایشگاه گروهی، گالری گلستان، تهران
1381 نمایشگاه گروهی، گالری دون اووملوونی، لس‌آنجلس
1381 هنر نو از ایران، موزه هنری جنوب خاوری تکزاس
1381 هنر نو از ایران، گالری کتابخانه کویین، جامائیکا
1380 نمایشگاه گروهی، خانه کتاب، بروکسل، بلژیک
1380 نمایشگاه گروهی، هنل دو ویل دو سنت ژیل، سنت ژیل، بلژیک
1380 نمایشگاه گروهی، گالری گلستان، تهران
1380 نمایشگاه گروهی، گالری کورت‌یارد، دوبی
1380 نمایشگاه گروهی، مرکز بین‌المللی مریدین، واشنگتن دی‌سی
1379 نمایشگاه گروهی، گالری ازتکا، مادرید، اسپانیا
1379 نمایشگاه گروهی، گالری سیحون، تهران
1377 نمایشگاه گروهی، گالری سیحون، تهران
1376 نخسین جشنواره خطاطی دنیای اسلام، موزه هنرهای امروز، تهران
1376 نمایشگاه گروهی، گالری سیحون، تهران
1375 نمایشگاه خطاطی، موزه رضا عباسی، تهران
1375 نمایشگاه خطاطی، گالری سیحون، تهران
1374 نمایشگاه دانشجویان دانشگاه هنر، موزه هنرهای امروز، تهران
1373 نمایشگاه نقاشان زن ایرانی، ترکیه
1372دومین دوسالانه‌ی نقاشی ایران
1372 دومین نمایشگاه نقاشی و مینیاتور
1374 دومین مسابقه‌ی هنر دانشجویی ایران، موزه‌ی هنرهای معاصر تهران 1374
1379 گالری Azteca، مادرید

1380 ده نقاش زن ایرانی، بروکسل

آثار در مجموعه‌ها:
موزه برایتون و هوو، انگلستان
دانشگاه کارنگی ملون در دوهه، قطر
موزه هنر اسلامی، مالزی
موزه تمدن آسیایی، سنگاپور
موزه بریتانیا، لندن
بنیاد هنر دوی، دهلی نو، هندوستان
مجموعه فرجام، دوبی

گزیده‌ی کتابهایی که از او نام برده‌اند:
هاینز کروئل: هنر نگارش، آلمان
ایان رابرتسون، هنری تازه از هنرمندان رو به رشد، انگستان،1390
صائب اگنر، هنر خاورمیانه، لندن، 1389
هنر امروز در خاورمیانه، دنیای هنر، لندن 1388
یکی‌های متفاوت (دورنماهای تتازه در هنر امروز ایران)، لندن، 1388
طراحی گرافیک در دنیای عربی و ایران، برلن، 1387
ونشیا پورتر، واژه در درون هنر، هنرمندان خاورمیانه نوین، لندن، موزه‌ی بریتانیا، 13885

گلناز فتحی در 1351 در تهران به دنیا آمد و در سال 1374 لیسانس گرافیک خود را از دانشگاه آزاد تهران گرفت. فتحی از جمله زنانی است که کلاسهای انجمن خوشنویسان ایران را تا به آخر به پایان رسانده و نخستین زنی است که برنده‌ی جایزه‌ی کتابت شده است. با این حال آداب خطاطی فتحی بسی فراتر از نگرش سنتی به خطاطی رفته و به سبکی انتزاعی بر پایه‌ی سیاه مشق رسیده است.
فتحی که نقاشی خودآموخته است می‌گوید: ”تنها دوره‌ای از زندگی که آموزگاری برای نقاشی داشتم، نه ساله بودم و همان وقت بود که عاشق فرم شدم و این رؤیا در من شکل گرفت که روزی نقاش شوم. در خطاطی سپاسگزار پدرم هستم که این هنر را به من معرفی کرد چرا که بر این باور بود که همه باید خط خوشی داشته باشند. هدفش آشنا کردن من با خوش‌نویسی بود. نمی‌دانست که این مرا به آنجا می‌رساند که روزی هفت ساعت در روز مشق بزنم و خطاطی حرفه‌ای شوم.”

کارهای فتحی روی بیان بصری کانونمند می‌شود؛ واژه‌هایش نامشخص اند و بنابراین بی‌معنا. در عوض این انتزاع‌ها که با استادی با نقش درآمیخته می‌شوند، محرک‌هایی بصری برای بیننده می‌شوند ”من رشته‌ها را با هم درآمیخته و به سلیقه‌ و تعبیر خود به روی بوم برده‌ام، بی‌آنکه از قوانین خطاطی سنتی فرمانبرداری کنم. برای همین با وجودی که به شکل سنتی آموزش دیده‌ام، هنگام کار خود را کاملاً آزاد می‌گذارم.”

این آداب پیجیده‌ی نگارش را گاه سبک ”نگارش خودکار” یا ”بی‌معنا” asemic می‌گویند. با وجود این‌، سبک فتحی را به قول جرارد هوتون ”باید چدمعنایی” پنداشت. هر کدام سرشار از معناهای بالقوه و امکانات تعبیری بسیار است. کارهایش برای هر فردی که آنها را می‌بیند معنای یگانه‌ای دارد.”

ضربه‌های پیچیده‌ی فتحی بعدهای تازه‌ای به برداشت سنتی خطاطی می‌دهد تا روی معنای لفظی واژه‌ای تاکید کند. دنیای تازه‌ای از نماد می‌سازد که بیننده می‌تواند به آسانی تعبیر کند. ”من یک خطاط آموزش‌دیده‌ام و قلم مویم ساختار هر حرف را بلد است. وقتی به نقاشی می‌رسد، قلم موست که سخن می‌گوید، درست مانند بدیهه‌سرایی ـ رها می‌کنم و این قلم مویم است که مرا به آنجا که باید می‌برد.”

به کار بردن رنگ سفید برایش مانند مراقبه روی سکوت است؛ به گفته‌ی خودش: ”فضایی است که رها می‌کند تا تماشاگر درنگ کند و نفسی کشد. بر خلاف فضای خاموش سفید، قرمز رنگ انرژی است، آبی، رنگ گنبدها به ویژه مسجدهای اصفهان و سیاه برایم کامل ترین رنگ است زیرا همه چیز را در خود دارد… می‌تواند تمامی احساسات راستین مرا بیان کند. هیچ‌وقت برایم رنگ اندوه نیست.” از زمانی زرد هم را هم به تخته رنگش افزود.

فتحی از سال 1372 نمایش آثارش در داخل و خارج از ایران از ترکیه گرفته تا بلژیک و جامائیکا و دوبی آغاز می‌کند. با گرفتن چندین کمک‌هزینه هنری (residency) در پاریس، رم و لندن، نمایشگاه‌هایی در بیشتر کشورهای اروپایی و امریکا برگزار می‌کند. در سال 1374 جایزه بهترین زن منطقه را از آن خود می‌سازد.
فتحی به عنوان بخشی از کاوش پیگیر خود، کیسه‌ی ترفندهای خود را پیوسته از نو نوآوری می‌کند. از ”لایه کردن و جست‌وجوی روش‌شناسی” کارهای نخستین خود، به ویرایش ریشه‌ای نگرش خود می‌پردازد و آهنگ آن دارد که به حرکتی یگانه که به شکلی استراتژیک جای گرفته دست یابد. شالوده‌ی سبک چشم‌گیر و درگیرکننده‌اش خطاطی سنتی ایرانی است، اما مدیون سنت نیست. در عوض می‌کوشد از قراردادها کنار کشد. ”هدف هنری من دگرگونی خطاطی از واژه به فرم است. برای من این بخش لفظی نیست که اهمیت دارد، بلکه فرم است که مهم است. با حروف به عنوان فرم برخورد می‌کنم، کاری می‌کنم تا بر بومم شناور شوند یا به رقص درآیند. پایبندی شدید به قوانین خطاطی سنتی باعث شد که تمامی قوانین را بشکنم و با حروف طوری برخورد کنم که خودم می‌خواهم. من از فرهنگم الهام می‌گیرم. به میراث پرمایه‌‌ی کشورم که به نوبه خود مایه‌ی الهام من است افتخار می‌کنم.”

فتحی با محیط فیزیکی خود و آرشیوهای تاریخی درخشان ایران درگیر می‌شود تا به کار خود خوراک رساند و آن‌‌را کامل کند. ”نگاه کردن به کتاب‌های سنگی و دست‌نوشتهها به من به اندازه‌ی کافی انرژی و الهام می‌بخشد تا تمام شب نقاشی کنم. هر صفحه‌ی این کتاب‌‌ها، یک اثر هنری است. به گمان من هر جنبه‌ی زندگی بهترین آموزگار و بهترین مایه‌ی الهام است. ما همه با محرک‌های زیادی فراگرفته شده‌ایم که اگر از چشمان خود برای دیدن آنها سود جوییم، می‌توانند ما را با انگاره‌های بی‌کرانی سرشار کنند. از دید خودم هر فراز و نشیب زندگی روی کارم تأثیر دارد.”

موفقیت فتحی دوری خوشایندی از بسیاری از کلیشه‌هاست که در باره‌ ایران و مردمانش در رسانه‌های باخترزمین در گردش است.

نمایشگاهش با نام ‌آزادی من (گالری زرکسزXerxes خشایارشاه، لندن) که گزیده‌ای از کارهای 1386 تا 87 او را دربرمیگرفت نمایانگر سبک مشخص او با خطاطی و ضربه‌های نیرومند قلم مو و رنگ‌های زنده است. ”من کارم را کرده‌ام، و چیزهایی را گفته‌ام که می‌خواستم بگویم، هر چند به زبانی انتزاعی. دیدن و شنیدن کسانی که کارم را تعبیر می‌کنند برایم جالب است… من می‌خواهم مردمان به همان سان الهام بگیرند که فرهنگ و هنرمندان ایرانی به من الهام بخشیده‌اند.”

کاوش خطاطی و به وجود آوردن سبکی انتزاعی از سوی فتحی روی جنبه‌های غیرکلامی فرم تاکید دارد و به بیننده فضا می‌دهد تا خیال‌پردازی خود را به کار گیرد و تعبیر خود را وارد کار او کند. ”من می‌خواهم مخاطب نوشته را با چشم نگاره‌گرانه ببیند. می‌‌خواهم بیننده رقص حروف را ببیند و به ذهن خود اجازه دهد آنها را تا آنجا که می‌توانند با خود ببرد.”

در شب‌های بی‌خوابی (گالری خط سوم؛ دوبی، 1387) به نظر می‌رسد که از انگاره‌ی رسیدن به ”درست همان که باید باشد” آن هم با یک حرکت، دست کشیده و نگرشی برگزیده که بیشتر بر پایه‌ی زمان است. جنبه‌ی مراقبه‌گرانه‌ی ”خط‌خطی‌هایش” به شکلی درونزادی بر گذشت زمان استوار گشته است. این آثار که بسیار کارشده‌اند، بافت‌ها، سطح‌ها و تنش‌هایی را در سراسر تکرار بی‌گسست خط‌ها می‌آفرینند. با قاب کردن دلاورانه‌ی آنها با سیاه و سفیدها، جوهر واژه‌ها و حروف، در بی‌جنبشی ناآشنای جنون حرکت ناپدید می‌شوند: شکلی از ارتباط درون‌گرایانه و اندیشمندانه که فرم‌های باز عاطفه را درون خود نگاه می‌دارد.

با ادامه‌ی به نمایش گذاشتن فرم‌های خطاطی، فتحی خط میان خوانا و ناخوانا را تیره و تار می‌کند و این آداب در نمایشگاهش به نام هرج‌ومرج کنترل‌شده (گالری خط سوم؛ دوبی، 1389) به اوج می‌رسد؛ گزیده‌ای از جعبه‌های نور و آثاری روی کاغذ. به دنبال جایگزینی برای کارهای گذشته‌اش روی بوم، از سال 1386 شروع به کار با جعبه‌های نور کرده است. خطوط ظریف و نازک، با جعبه سیاهی قاب می‌شوند در حالیکه حروف و فرمها به شکل ناآشنایی در جنون آمیزی ساکن حرکت درهم می‌آمیزند. عناصر رنگ و فرم، حرکت و آرامش در رابطه باشکوه توازن زیبایی شناسانه و انرژی تقسیم شده به هم بافته می شوند و زیبایی خامی را در برمی گیرند ـ رشته‌ای سیمین در میان بی‌نظمی. این نمایشگاه نمایانگر بازگشت او به کار روی کاغذ هم بود، رسانه‌ای که با ضربه‌های قلم مو روی سطح کاغذ سفید حس آسیب‌پذیری را به نمایش می‌گذارد.

“نقاشی من رسانه ای است که برای ابراز کرانمندیها و آزادی خود برگزیده ام. هر چیزی که احساس می کنم با آخرین ضربه قلم مو بزرگنمایی و در عین حال پالوده می شود. قلم مویم هم اسلحه است و هم سپر.

خودمختاری روحی فتحی گویا و بی‌پرده فراسوی آداب هنری او می‌رود. فتحی همزمان هم تجسم چیزی است که زنان ایرانی همیشه برای پیشکش داشته اند، و هم به مبارزه طلبیدن کارآی برخی از کلیشه‌های به شدت فراگیر در منطقه، درست مانند آثارش.

منابع:

کاتولوگهای نمایشگاههای گوناگون او به ویژه در گالری خط سوم دوبی، مقاله شارون پارکر و پائولا والون و جرارد هوتون به نام از نو کشیدن دنیا بدون واژه، 2011.