بایگانی دسته ی تک چهره ها

متولد ۱۳۵۱، تهران

تحصیلات:
1374 کارشناسی، طراحی گرافیک
1373 دیپلم، انجمن خوشنویسان ایران

کمک‌هزینه‌های تحصیلی و جایزه‌ها:
1390 رهبر جوان جهانی ـ فوروم اقتصادی
1389 عضو داوران گزینش دوسالانه خطاطی شارجه
1386 بورس اقامت، فابریکا، تروییسو، ایتالیا
1383 بورس اقامت، سیته انترنالسیونال هنر، پاریس
1382 بورس اقامت، سیته انترنالسیونال هنر، پاریس
1374 برنده‌ی جایزه‌ی بهترین خوشنویس زن ایران
1372 دیپلم افتخار در گرافیک و نقاشی، موزه هنرهای امروز، تهران

نمایشگا‌ه‌های انفرادی:
1389 آستانه‌ای ـ زیرآستانه‌ای، گالری اکتبر، لندن
1389 بی‌نظمی کنترل‌شده؛ گالری خط سوم دوبی
1389 مانند باد بران، گالری سلطان، کویت
1388 سلسه دوهه، گالری خط سوم، دوبی
1387 آزادی من، گالری خشایار، لندن
1387 شبهای بی‌خوابی، گالری خط سوم، دوبی
1385 فراسوی واژه‌ها، گالرری خط سوم، دوبی
1384 نمایشگاه انفردادی، اسپیس اس.دی، بیروت، لبنان
1384 نانوشته، گالری خط سوم، دوبی
1384 نمایشگاه نقاشی مجازی، آرته‌ایست، http://www.arteeast.org/
384 اسپیس اس.دی، بیروت، لبنان
1384 خانه جوانان و فرهنگ نویی،، نویی سور سن، فرانسه
1383 آژانس لو کره بلو، پاریس
1383 گالری چشم شب، پاریس
1383 گالری گلستان، تهران
1381 گالری گلستان، تهران
1379 گالری گلستان، تهران
1377 نگارخانه‌ سیحون، تهران
1378نگارخانه سیحون، تهران
1379شهر کتاب نیاوران، تهران
1378 گالری سیحون، تهران
1379نگارخانه گلستان، تهران

نمایشگا‌ه‌های گروهی:
1390 فیل در تاریکی، بنیاد هنر دوی، دهلی نو، هندوستان
1390 نگاره‌های نوشته‌شده: خطاطی امروز خاورمیانه، گالری سوندارا تاگور، نیویورک
1390 هنر نگارش، فوروم ههنری ویسبادن، آلمان
1390 Transvangarde هنر امروز از گرداگرد دنیا، گالری اکتبر، لندن
1390 میراث ایران، لندن
1389 درون و بیرون ایران، مجموعه فرجام، دوبی
1389 دوسالانه بین‌المللی زنان هنرمند، کره جنوبی
1389 درون و بیرون ایران، موزه هنری چلسی، نیویورک
1389 سلسله / زلزله: به جنبش و لرزه درآورنده‌ها در هنر امروز ایران، با هنرگردانی دکتر لیلا دیبا، گالری لیلا تقی‌نیا ـ میلانی هلر، نیویورک
1389 بی‌نظمی کنترل‌شده، گالری خط سوم، دوبی
1389 آستانه‌ای و زیرآستانه‌ای، گالری اکتبر
1387 ببین عشق با ما چه کار کرده، گالری کرامر، ژنو، سوئیس
1387 واژه در هنر: هنرمندان خاورمیانه نو، موزه بریتانیا در دی.ای.اف.سی، با هنرگردانی ونیشیا پورتر، دوبی
1387 شبهای بی‌خوابی، گالری خط سوم؛ دوبی
1386 لبه‌ی برنده: آوانگارد کشورهای در حال پیدایش زیر نور، آرت‌کیوریال،، پاریس
1386 خاطرات گردآمده؛ گالری آرت‌اسپیس، لندن
1386 درون و بیرون، گالری نومورگری، لندن
1386 آزادی من، گالری خشایار، لندن
1386 نمایشگاه گروهی، گالری ماه
1386 نمایشگاه گروهی، گالری بی‌نام، عمان، اردن
1386 آرزوها و رؤیاهها، مرکز بین‌المللی مریدین،، واشنگتن دی‌سی
1386 آرت‌پاریس ۰۷، گرند پله، پاریس
1386 نمایشگاه گروهی، بنیاد آفرینش هنری نیاوران، تهران
1385 ترانزیت، روزهای فی‌البداهه استامبول، استامبول، ترکیه
1385 نمایشگاه گروهی، گالری دون اوملونی، لس‌آنجلس
1385 ۱۳۸۷ واژه در هنر: هنرمندان خاورمیانه نو، موزه بریتانیا، لندن
1385 نهمین نمایشگاه باز بین‌المللی، گالری زن‌ساخته، شیکاگو
1384 نمایشگاه گروهی، اسپس اس.دی، بیروت، لبنان
1384 نمایشگاه گروهی، گالری ماه، تهران
1384 نمایشگاه گروهی، مدرسه ایتالیایی تهران، تهران
1383 نمایشگاه گروهی، گالری دپوت اسکور، بوستون،، امریکا
1383 نمایشگاه گروهی، گالری الگا ویمر، نیویورک
1383 نمایشگاه گروهی، گالری فاطیما، تهران
1383 نمایشگاه گروهی، مدرسه ایتالیایی تهران، تهران
1383 نمایشگاه گروهی، هتل رویال میراژ، دوبی
1382 نمایشگاه گروهی، گالری ویلیامز تائر، هوستون، امریکا
1382 ششمین دوسالانه نقاشی امروز تهران، موزه هنرهای امروز، تهران
1382 نمایشگاه گروهی، مدرسه ایتالیایی تهران، تهران
1382 نمایشگاه گروهی، باشگاه ملی هنرها، نیویورک
1382 نمایشگاه گروهی، لو اسگواردو دی لوچه، پادوا، ایتالیا
1382 هنر نو از ایران، مرکز هنری پلانو، پلانو، تکزاس، امریکا
1382 هنر نو از ایران، موزه هنرها و علوم،، ساحل دیتونا، فلوریدا
1381 نمایشگاه گروهی، گالری گلستان، تهران
1381 نمایشگاه گروهی، گالری دون اووملوونی، لس‌آنجلس
1381 هنر نو از ایران، موزه هنری جنوب خاوری تکزاس
1381 هنر نو از ایران، گالری کتابخانه کویین، جامائیکا
1380 نمایشگاه گروهی، خانه کتاب، بروکسل، بلژیک
1380 نمایشگاه گروهی، هنل دو ویل دو سنت ژیل، سنت ژیل، بلژیک
1380 نمایشگاه گروهی، گالری گلستان، تهران
1380 نمایشگاه گروهی، گالری کورت‌یارد، دوبی
1380 نمایشگاه گروهی، مرکز بین‌المللی مریدین، واشنگتن دی‌سی
1379 نمایشگاه گروهی، گالری ازتکا، مادرید، اسپانیا
1379 نمایشگاه گروهی، گالری سیحون، تهران
1377 نمایشگاه گروهی، گالری سیحون، تهران
1376 نخسین جشنواره خطاطی دنیای اسلام، موزه هنرهای امروز، تهران
1376 نمایشگاه گروهی، گالری سیحون، تهران
1375 نمایشگاه خطاطی، موزه رضا عباسی، تهران
1375 نمایشگاه خطاطی، گالری سیحون، تهران
1374 نمایشگاه دانشجویان دانشگاه هنر، موزه هنرهای امروز، تهران
1373 نمایشگاه نقاشان زن ایرانی، ترکیه
1372دومین دوسالانه‌ی نقاشی ایران
1372 دومین نمایشگاه نقاشی و مینیاتور
1374 دومین مسابقه‌ی هنر دانشجویی ایران، موزه‌ی هنرهای معاصر تهران ۱۳۷۴
1379 گالری Azteca، مادرید

۱۳۸۰ ده نقاش زن ایرانی، بروکسل

آثار در مجموعه‌ها:
موزه برایتون و هوو، انگلستان
دانشگاه کارنگی ملون در دوهه، قطر
موزه هنر اسلامی، مالزی
موزه تمدن آسیایی، سنگاپور
موزه بریتانیا، لندن
بنیاد هنر دوی، دهلی نو، هندوستان
مجموعه فرجام، دوبی

گزیده‌ی کتابهایی که از او نام برده‌اند:
هاینز کروئل: هنر نگارش، آلمان
ایان رابرتسون، هنری تازه از هنرمندان رو به رشد، انگستان،۱۳۹۰
صائب اگنر، هنر خاورمیانه، لندن، ۱۳۸۹
هنر امروز در خاورمیانه، دنیای هنر، لندن ۱۳۸۸
یکی‌های متفاوت (دورنماهای تتازه در هنر امروز ایران)، لندن، ۱۳۸۸
طراحی گرافیک در دنیای عربی و ایران، برلن، ۱۳۸۷
ونشیا پورتر، واژه در درون هنر، هنرمندان خاورمیانه نوین، لندن، موزه‌ی بریتانیا، ۱۳۸۸۵

گلناز فتحی در ۱۳۵۱ در تهران به دنیا آمد و در سال ۱۳۷۴ لیسانس گرافیک خود را از دانشگاه آزاد تهران گرفت. فتحی از جمله زنانی است که کلاسهای انجمن خوشنویسان ایران را تا به آخر به پایان رسانده و نخستین زنی است که برنده‌ی جایزه‌ی کتابت شده است. با این حال آداب خطاطی فتحی بسی فراتر از نگرش سنتی به خطاطی رفته و به سبکی انتزاعی بر پایه‌ی سیاه مشق رسیده است.
فتحی که نقاشی خودآموخته است می‌گوید: ”تنها دوره‌ای از زندگی که آموزگاری برای نقاشی داشتم، نه ساله بودم و همان وقت بود که عاشق فرم شدم و این رؤیا در من شکل گرفت که روزی نقاش شوم. در خطاطی سپاسگزار پدرم هستم که این هنر را به من معرفی کرد چرا که بر این باور بود که همه باید خط خوشی داشته باشند. هدفش آشنا کردن من با خوش‌نویسی بود. نمی‌دانست که این مرا به آنجا می‌رساند که روزی هفت ساعت در روز مشق بزنم و خطاطی حرفه‌ای شوم.”

کارهای فتحی روی بیان بصری کانونمند می‌شود؛ واژه‌هایش نامشخص اند و بنابراین بی‌معنا. در عوض این انتزاع‌ها که با استادی با نقش درآمیخته می‌شوند، محرک‌هایی بصری برای بیننده می‌شوند ”من رشته‌ها را با هم درآمیخته و به سلیقه‌ و تعبیر خود به روی بوم برده‌ام، بی‌آنکه از قوانین خطاطی سنتی فرمانبرداری کنم. برای همین با وجودی که به شکل سنتی آموزش دیده‌ام، هنگام کار خود را کاملاً آزاد می‌گذارم.”

این آداب پیجیده‌ی نگارش را گاه سبک ”نگارش خودکار” یا ”بی‌معنا” asemic می‌گویند. با وجود این‌، سبک فتحی را به قول جرارد هوتون ”باید چدمعنایی” پنداشت. هر کدام سرشار از معناهای بالقوه و امکانات تعبیری بسیار است. کارهایش برای هر فردی که آنها را می‌بیند معنای یگانه‌ای دارد.”

ضربه‌های پیچیده‌ی فتحی بعدهای تازه‌ای به برداشت سنتی خطاطی می‌دهد تا روی معنای لفظی واژه‌ای تاکید کند. دنیای تازه‌ای از نماد می‌سازد که بیننده می‌تواند به آسانی تعبیر کند. ”من یک خطاط آموزش‌دیده‌ام و قلم مویم ساختار هر حرف را بلد است. وقتی به نقاشی می‌رسد، قلم موست که سخن می‌گوید، درست مانند بدیهه‌سرایی ـ رها می‌کنم و این قلم مویم است که مرا به آنجا که باید می‌برد.”

به کار بردن رنگ سفید برایش مانند مراقبه روی سکوت است؛ به گفته‌ی خودش: ”فضایی است که رها می‌کند تا تماشاگر درنگ کند و نفسی کشد. بر خلاف فضای خاموش سفید، قرمز رنگ انرژی است، آبی، رنگ گنبدها به ویژه مسجدهای اصفهان و سیاه برایم کامل ترین رنگ است زیرا همه چیز را در خود دارد… می‌تواند تمامی احساسات راستین مرا بیان کند. هیچ‌وقت برایم رنگ اندوه نیست.” از زمانی زرد هم را هم به تخته رنگش افزود.

فتحی از سال ۱۳۷۲ نمایش آثارش در داخل و خارج از ایران از ترکیه گرفته تا بلژیک و جامائیکا و دوبی آغاز می‌کند. با گرفتن چندین کمک‌هزینه هنری (residency) در پاریس، رم و لندن، نمایشگاه‌هایی در بیشتر کشورهای اروپایی و امریکا برگزار می‌کند. در سال ۱۳۷۴ جایزه بهترین زن منطقه را از آن خود می‌سازد.
فتحی به عنوان بخشی از کاوش پیگیر خود، کیسه‌ی ترفندهای خود را پیوسته از نو نوآوری می‌کند. از ”لایه کردن و جست‌وجوی روش‌شناسی” کارهای نخستین خود، به ویرایش ریشه‌ای نگرش خود می‌پردازد و آهنگ آن دارد که به حرکتی یگانه که به شکلی استراتژیک جای گرفته دست یابد. شالوده‌ی سبک چشم‌گیر و درگیرکننده‌اش خطاطی سنتی ایرانی است، اما مدیون سنت نیست. در عوض می‌کوشد از قراردادها کنار کشد. ”هدف هنری من دگرگونی خطاطی از واژه به فرم است. برای من این بخش لفظی نیست که اهمیت دارد، بلکه فرم است که مهم است. با حروف به عنوان فرم برخورد می‌کنم، کاری می‌کنم تا بر بومم شناور شوند یا به رقص درآیند. پایبندی شدید به قوانین خطاطی سنتی باعث شد که تمامی قوانین را بشکنم و با حروف طوری برخورد کنم که خودم می‌خواهم. من از فرهنگم الهام می‌گیرم. به میراث پرمایه‌‌ی کشورم که به نوبه خود مایه‌ی الهام من است افتخار می‌کنم.”

فتحی با محیط فیزیکی خود و آرشیوهای تاریخی درخشان ایران درگیر می‌شود تا به کار خود خوراک رساند و آن‌‌را کامل کند. ”نگاه کردن به کتاب‌های سنگی و دست‌نوشتهها به من به اندازه‌ی کافی انرژی و الهام می‌بخشد تا تمام شب نقاشی کنم. هر صفحه‌ی این کتاب‌‌ها، یک اثر هنری است. به گمان من هر جنبه‌ی زندگی بهترین آموزگار و بهترین مایه‌ی الهام است. ما همه با محرک‌های زیادی فراگرفته شده‌ایم که اگر از چشمان خود برای دیدن آنها سود جوییم، می‌توانند ما را با انگاره‌های بی‌کرانی سرشار کنند. از دید خودم هر فراز و نشیب زندگی روی کارم تأثیر دارد.”

موفقیت فتحی دوری خوشایندی از بسیاری از کلیشه‌هاست که در باره‌ ایران و مردمانش در رسانه‌های باخترزمین در گردش است.

نمایشگاهش با نام ‌آزادی من (گالری زرکسزXerxes خشایارشاه، لندن) که گزیده‌ای از کارهای ۱۳۸۶ تا ۸۷ او را دربرمیگرفت نمایانگر سبک مشخص او با خطاطی و ضربه‌های نیرومند قلم مو و رنگ‌های زنده است. ”من کارم را کرده‌ام، و چیزهایی را گفته‌ام که می‌خواستم بگویم، هر چند به زبانی انتزاعی. دیدن و شنیدن کسانی که کارم را تعبیر می‌کنند برایم جالب است… من می‌خواهم مردمان به همان سان الهام بگیرند که فرهنگ و هنرمندان ایرانی به من الهام بخشیده‌اند.”

کاوش خطاطی و به وجود آوردن سبکی انتزاعی از سوی فتحی روی جنبه‌های غیرکلامی فرم تاکید دارد و به بیننده فضا می‌دهد تا خیال‌پردازی خود را به کار گیرد و تعبیر خود را وارد کار او کند. ”من می‌خواهم مخاطب نوشته را با چشم نگاره‌گرانه ببیند. می‌‌خواهم بیننده رقص حروف را ببیند و به ذهن خود اجازه دهد آنها را تا آنجا که می‌توانند با خود ببرد.”

در شب‌های بی‌خوابی (گالری خط سوم؛ دوبی، ۱۳۸۷) به نظر می‌رسد که از انگاره‌ی رسیدن به ”درست همان که باید باشد” آن هم با یک حرکت، دست کشیده و نگرشی برگزیده که بیشتر بر پایه‌ی زمان است. جنبه‌ی مراقبه‌گرانه‌ی ”خط‌خطی‌هایش” به شکلی درونزادی بر گذشت زمان استوار گشته است. این آثار که بسیار کارشده‌اند، بافت‌ها، سطح‌ها و تنش‌هایی را در سراسر تکرار بی‌گسست خط‌ها می‌آفرینند. با قاب کردن دلاورانه‌ی آنها با سیاه و سفیدها، جوهر واژه‌ها و حروف، در بی‌جنبشی ناآشنای جنون حرکت ناپدید می‌شوند: شکلی از ارتباط درون‌گرایانه و اندیشمندانه که فرم‌های باز عاطفه را درون خود نگاه می‌دارد.

با ادامه‌ی به نمایش گذاشتن فرم‌های خطاطی، فتحی خط میان خوانا و ناخوانا را تیره و تار می‌کند و این آداب در نمایشگاهش به نام هرج‌ومرج کنترل‌شده (گالری خط سوم؛ دوبی، ۱۳۸۹) به اوج می‌رسد؛ گزیده‌ای از جعبه‌های نور و آثاری روی کاغذ. به دنبال جایگزینی برای کارهای گذشته‌اش روی بوم، از سال ۱۳۸۶ شروع به کار با جعبه‌های نور کرده است. خطوط ظریف و نازک، با جعبه سیاهی قاب می‌شوند در حالیکه حروف و فرمها به شکل ناآشنایی در جنون آمیزی ساکن حرکت درهم می‌آمیزند. عناصر رنگ و فرم، حرکت و آرامش در رابطه باشکوه توازن زیبایی شناسانه و انرژی تقسیم شده به هم بافته می شوند و زیبایی خامی را در برمی گیرند ـ رشته‌ای سیمین در میان بی‌نظمی. این نمایشگاه نمایانگر بازگشت او به کار روی کاغذ هم بود، رسانه‌ای که با ضربه‌های قلم مو روی سطح کاغذ سفید حس آسیب‌پذیری را به نمایش می‌گذارد.

“نقاشی من رسانه ای است که برای ابراز کرانمندیها و آزادی خود برگزیده ام. هر چیزی که احساس می کنم با آخرین ضربه قلم مو بزرگنمایی و در عین حال پالوده می شود. قلم مویم هم اسلحه است و هم سپر.

خودمختاری روحی فتحی گویا و بی‌پرده فراسوی آداب هنری او می‌رود. فتحی همزمان هم تجسم چیزی است که زنان ایرانی همیشه برای پیشکش داشته اند، و هم به مبارزه طلبیدن کارآی برخی از کلیشه‌های به شدت فراگیر در منطقه، درست مانند آثارش.

منابع:

کاتولوگهای نمایشگاههای گوناگون او به ویژه در گالری خط سوم دوبی، مقاله شارون پارکر و پائولا والون و جرارد هوتون به نام از نو کشیدن دنیا بدون واژه، ۲۰۱۱.

شهریار عدل، شهریار جهان ایرانی در ۱۴ بهمن ۱۳۲۲ در تهران در خانه‌ای در خیابان حقوقی، پیچ شمیران به دنیا آمد و تا آخر زندگی خود هرگاه در تهران بود، خانه‌اش همین خانه بود.. پدرش احمد حسین خان عدل از اهالی تبریز و مادرش هما والی است، ملقب به ضیاءالملوک، از اهالی بسطام بود.
تحصیلات ابتدایی و متوسطه‌اش تا کلاس نهم را در ایران گذراند و سپس بنا به رسم خانوادگی‌شان که به گفته‌ی خودش از قرن نوزدهم برجاست، به فرانسه رفت و پس از گرفتن دیپلم، سه رشته را با هم شروع کرد، معماری در مدرسه‌ی معماری پاریس، یعنی بوزار، تاریخ عمومی هنر، باستان‌شناسی خاورزمین یا باستان‌شناسی قدیم، عهد عتیق و هنر دوره‌ی اسلامی در مدرسه‌ی موزه‌ی لوور و مطالعات تاریخی ایران‌شناسی در مدرسه‌ی علوم تاریخی سوربون پاریس. دیرتر برای کم کردن بار از ادامه‌ی تحصیل معماری دست می‌کشد. دکترایش را در رشته‌ی تاریخ می‌گیرد و از بیست و سه چهار سالگی شروع به تدریس دانشگاهی می‌کند و بیست سالی به این کار ادامه می‌دهد. «کار اصلی من از اول تاکنون جویش‌گری در مرکز تحقیقات علمی فرانسه بود…. منصب دیگرم، ریاست کمیته‌ی بین‌المللی علمی تاریخ تمدن‌های آسیای میانه یونسکو….شما اگر از یک نفر بپرسید ممکن است بگوید، آقای مهندس عدل، مهندس نقشه‌برداری است، نقشه‌برداری هوایی؛ از یکی دیگر بپرسند، می‌گوید: آری ایشان متخصص تهران قدیم تا دوره‌ی قاجار است؛ یک نفر دیگر ممکن است بگوید مینیاتور کار می‌کند؛ یک نفر دیگر ممکن است بگوید، نه روی تاریخ سینما کار می‌کند؛ یکی دیگر ممکن است بگوید، نه روی عکاسی کار می‌کند بنابراین بسته به این است که طرف شما به چه چیز علاقه داشته باشد و از چه نظر به کارهای من نگاه کرده باشد.. مقاله‌هایم بیشتر به فرانسه و انگلیسی و تعدادی نسبتاً زیادی هم به فارسی منتشر شده است. در مورد کارهای اجرایی، من هیچ‌وقت پست اجرایی نداشتم. الان هم ندارم. منتهی چون ارتباطات زیادی داشتم و در ضمن چون مجانی هم کار می‌کنم بنابراین همیشه اتفاقات یک جوری بوده که وارد این موضوعات شده‌ام…» و منظورش از کارهای اجرایی مطالعه و ثبت و مرمت آثار باستانی در جهان ایرانی بود. ۱

«جهان ایرانی (جهانی که فرهنگ ایرانی بر آن خاک است)، مقوله‌ای متفاوت از واحد سیاسی ایران امروز است. از نگاه او جهان ایرانی، مرزهای بسیار گسترده‌تری از ایران کنونی دارد. گذشته از افغانستان، تاجیکستان و ازبکستان، حتی کشورهایی مانند هند و امپراطوری عثمانی را هم دربرمی‌گیرد که واحدهای سیاسی جداگانه‌ای بودند. برای همین معتقد بود که ما، به عنوان ساکنان واحد سیاسی کنونی ایران، درست مانند مردمان افغانستان و تاجیکستان، شاخه‌هایی از درخت تنومند فرهنگ ایرانی هستیم و نه مرکز و تنها مالک آن.۲

امپراطوری ایران باستان

همان جهان ایرانی که به گفته‌ی خودش: « برخلاف آنچه همه فکر می‌کنند، انحطاط‌اش هشتصد سال است که شروع شده، انحطاط ایران، شرق و دنیای اسلام به طور کلی. یعنی از دوران سلاجقه. در دوره‌ی مغول انحطاط کشاورزی داریم، یعنی جنبه‌ی اقتصادی دارد، اجتماعی ـ فلسفی نیست. انحطاط اجتماعی ـ فلسفی قبلاً شروع شده بود؛ یعنی از زمانی که ما فکر کردیم همه چیز را پیداکرده‌ایم، مثلاً مباحث دینی تعطیل می‌شود و غیره؛ ما هشتصدسال پیش به یقین می‌رسیم و دیگر سؤال کردن تعطیل می‌شود. از آن لحظه‌ای که جامعه‌ از خودش سؤال نمی‌کند دیگر محکوم به فناست… ما هشت قرن است که همه چیز را می‌دانیم!… آخرین پیشرفت‌های ما زمان خیام است. از هشتصد سال پیش کوچک‌ترین پیشرفت علمی نداریم. چه پیشرفتی، در چه موردی! ما به یک یقینی می‌رسیم که دیگر پرسش نمی‌کنیم…. در درجه‌ی اول همه چیز باید زیر سؤال برود. ایرانی قدیم از خودش سؤال می‌کرد، اما حالا نمی‌کند. همه چیز به حتم و یقین رسیده.»۳
از کارهای ارزشمند مربوط به تاریخ هنر شهریار عدل بازگرداندن شاهنامه‌ی طهماسبی از امریکا با همکاری ایرج افشار بود. این کتاب که یکی از باارزش‌ترین شاهنامه‌های نگاره‌پردازی شده‌ی ایران در زمان شاه طهماسب اول صفوی و ثمره‌ی بیست سال کاروکوشش نقاشان و خطاطان زبردست آن روزگار است، از ایران به عثمانی برده شده و از عثمانی به پاریس و از آنجا به امریکا و با این تلاش ارزشمند به ایران بازگردانده شده است.۴

شاهنامه طهماسبی

از این گذشته تلاشهای او در بازگرداندن نقاشی های دزدیده شده از کاخ گلستان در سال ۱۳۵۸ چشمگیر بوده است. در همین زمان بود که فیلم‌های دوران قاجاز را کشف کرد که اینک در مرکز ملی سینما CNC هنوز در حال آماده شدن است. در میان فیلم‌های یافته شده اثر از نخستین کارگردان زن، آلیس گی‌بلانشه به نام فاوست است. این کشف به او الهام بخشید تا در باره‌ی تاریخ عکاسی در ایران به پژوهش بپردازد و به یاری یحیا ذکاء مقاله‌ای به فرانسه به نام «یادداشت‌ها و اسنادی در باره‌ی عکاسی و تاریخچه‌ی عکاسی در ایران نوشت. مقاله‌ی دیگری هم در همین زمینه به نام آشنایی با سینما و نخستین‌گام‌ها در فیلم‌برداری و فیلم‌سازی در ایران، نوشت که در فصلنامه مجله‌ی هنری فراایران در سال ۱۳۷۹ به چاپ رسید.
توصیف و عیارسنجی آثار هنری از کارشناسی‌هایش بود، مانند کشف و مرمت و معرفی فیلم‌های مظفرالدین شاه در فیلم‌خانه‌ی کاخ گلستان. است که در میان‌شان فیلم نخستین کارگردان زن جهان ـ آلیس گای بلانشه فرانسوی به نام فاوست کشف می‌شود. در پاسخ به این پرسش که آیا در عکاسی دوره‌ی قاجار ژانر زن برهنه وجود داشته می‌گوید: در زمان قاجار در چند محله‌ی تهران، خانه‌های مخصوص و افرادی بوده‌اند که برای انواع طبقات جامعه خدمات ویژه‌ای ارانه می‌‌داده‌اند. از آنجا که بخش مهمی از مشتریان این خانه‌ها از طبقه‌ی اعیان و احتمالاً شاهزاده‌ها بوده‌اند… برای همین آلبوم عکسی فراهم می‌شده تا انتخاب مشتری به صورت غیرحضوری و از روی عکس صورت گیرد.» گویا مقاله‌ای پژوهشی هم در این باره به زبان فرانسه نوشته است.۵ به جز مقالات ارزشمندی که در باره‌‌ی تاریخ آغاز عکاسی ایران و آشنایی با سینما نوشته، یکی از آخرین نوشته‌هایش مقاله‌ای به نام «معانی و نمادهای رنگ در جهان ایرانی دوران اسلامی» است که در آن از جمله به این موضوع می‌پردازد که چرا در ایران نگاره (نقاشی، پیکره و عکس) داریم و مثلاً در کشورهای اسلامی باختری، نه، یا بسیار کمتر؟»۶

کاخ گلستان

در زمان انقلاب، با دوراندیشی یک باستان‌شناس و تاریخ‌نگار هنر، به جمع‌آوری پوسترهای مذهبی و سیاسی با این هدف می‌پردازد که: «بله! من دیدم به فاصله‌ی کوتاهی از دوره‌ی پهلوی، هنوز یکی دو دهه نگذشته، ناگهان حجم تصاویر فوق‌العاده‌ای از مضامین مذهبی و یا درهم‌تنیدگی آن‌ها با موضوعات روز در دورترین مناطق و روستاها، دیوار قهوه‌خانه‌ها و مغازه‌ها و امکان عمومی و خانه‌ها را تسخیر کرده است. تصاویری که ظهور گسترده‌ی آنها بر درودیوار خانه‌ی مردم، با آن سیاست‌های رژیم پهلوی و جریان‌های ایدئولوژیک و سیاسی و روشنفکری آن دوره، با فاصله‌ی زمانی کم، قابل تصور و توجیه نبود. به نظرم رسید این‌ها از مهم‌ترین اسناد است برای این‌که چند قرن دیگر پژوهنده‌ای بتواند بفهمد چه انفجار عظیم و ناگهانی در این دوره‌ی تاریخی در این مملکت رخ داده است و چه‌گونه و چه‌قدر جامعه و فرهنگ مردم منقلب شده است.»۷
علائقش همان‌طور که شمه‌ای از آن رفت، دامنه‌ی گسترده‌ای از مطالعات باستان‌شناسی و تاریخ هنر را دربرمی‌گرفت، از نقاشی دوران مغول در هند و ارتباط آن با مینیاتور ایرانی، تا تاریخچه‌ی عکاسی و فیلم و سفال‌های ری و کاشان و گزارش بررسی‌های گوناگون باستان‌شناسی در ری و خراسان بزرگ، منطقه‌ی کومش (سمنان) و دامغان و دشت گرگان؛ مرمت برج بسطام، تهیه نقشه‌های دقیق از آثاری چون ایوان مسجد زوزن در جنوب خراسان، مطالعه‌ی باستان‌شناسانه‌ی مسجد نُه گنبد، معروف به حاجی پیاده در مزارشریف (بلخ سابق) افغانستان که از کهن‌ترین مساجد قدیمی جهان (سده‌ی دوم قمری) است، و به دنبال زلزله‌‌ی تمام‌عیار هراس‌انگیز بم، تلاش برای حفظ بازمانده‌های ارگ بم و بازبینی آن به شیوه‌ی ‌‌خودش، در ستیز با روش کندن و نابود شدن کاووشگرانه‌ی بیشتر باستان‌شناسانی که دیده و خوانده بود، و ثبت باستان‌شناسانه‌ی این گنجینه‌ی معماری و هنر باستانی.

برج بسطام

مسجد نه گنبد بلخ

تخت سلیمان ـ عکس هوایی زندان سلیمان

«باستان‌شناسان ما با تمام حرف‌هایی که می‌زنند به شدت جیره‌خوار غرب هستند و خودشان هم نمی‌دانند یعنی نسبت به باستان‌شناسی ایران دقیقاً همان دید غربی‌ها را دارند، با تمام شعارهایی که می‌دهند دید غربی‌ دارند.» اما انگار این اثرگذاری بیش از این‌ها ژرف است که این باور خودش را در مورد تخت‌جمشید به زیر سؤال نبرد و به دنباله‌روی از همان دیدگاه باخترزمینیان در باره‌ی آن گفت: «یک چیز این تخت‌جمشید ایرانی نیست، اما همه‌اش ایرانی است، مجموع آن ایرانی و هخامنشی است، سر گاو مال آشور است، ستونی ایونی است، فروهر که نماد خدای آن است مصری است که سرش هم آشوری است، حتی معماری ما که سنگی نیست، گل‌ و خشت و آجر بوده است و اینجا سنگی است، اما مجموع این معماری نه هلنی است، نه آشوری و نه مصری، بلکه هخامنشی و ایرانی است.» این دانسته‌های شهریار از کجا آمده است؟ اگر نه از تاریخ‌نگاران و باستان‌شناسان، کربن ـ رادیواکتیونگاران کارشناسِ «فرهنگ امپراطوری باخترزمینی»، چنانکه در زمان ساختن تخت‌جمشید، «امپراطوری ایران» فرهنگ‌ساز دوران بود.۸
از سوی دیگر، می‌توان در این زمینه بر او زیاد خورده نگرفت چرا که به هر حال دور دور چیرگی تمدن باخترزمینی و شیوه‌ی آموزش باخترزمینی است و از این گذشته تخصص و کارشناسی «آکادمیکی»‌ شهریار عدل هم بیشتر معطوف به دوران اسلامی بود. می‌گفت: «یکی از علل اساسی که من دنبال دوره‌ی اسلامی رفتم این بود که به تاریخ‌ دوره‌ی اسلامی ایران به نسبت بی‌مهری می‌شد. زمانی که تقریباً تمام باستان‌شناسان ایرانی و فرنگی روی دوره‌ی پیش از اسلام کار می‌کردند، من روی دوره‌ی اسلامی متمرکز شدم.»۹
برای همین هم پژوهش‌های تاریخ و تاریخ هنر عدل بیشتر بر سده‌های میانی دوران اسلامی و به ویژه دوره‌های صفوی و قاجار کانونمند بوده است و سلسله مقاله‌های مهمی در باره‌ی آغاز نقاشی مکتب مغول و هندوستان و نقاشی و نگاره‌پردازان صفویه نوشته است.
در نیمه‌ی دوم دهه‌ی هفتاد میلادی بود که به عضویت کمیته‌ی بین‌المللی تدوین تاریخ تمدن‌های آسیای میانه درآمد و احتمالاً از همان زمان تحت تأثیر رویدادهای تاریخی آن دهه دغدغه‌ی ثبت آثار تاریخی هم به جانش می‌افتد:

میدان نقش چهان، اصفهان

«یادم است که ثبت میدان نقش جهان در زمان بمباران و جنگ صدام به درد خورد. موشک صدام به اصفهان خورد و قسمتی از مسجد جامع اصفهان را تخریب کرد…. یادم است که من نماینده‌ی ایران شدم، یعنی خودم را نماینده‌ی ایران کردم و از دوستم سورن میلیکیان که صفحه‌ای در روزهای شنبه روزنامه‌ی هرالد تریبون داشت خواستم که مصاحبه‌ای با من به عنوان نماینده‌ی ایران کند (با وجودی‌که نبودم)، که در صفحه‌ی اول هرالد تریبون با عکس مسجد جامع اصفهان چاپ شد. آنجا گفتم عراقی‌ها میراث جهانی را بمباران می‌کنند، آن‌هم مسجد مقدس جامع را. پس از آن دیگر خطری اصفهان را تهدید نکرد.»۱۰

تخت‌جمشید

در همان زمان در کنار میدان نقش جهان اصفهان، تخت‌جمشید و چغازنبیل را هم به ثبت میراث جهانی رسانید (۱۳۵۸). دیرتر هشت تا نه پرونده‌ی دیگر هم از سال ۱۳۸۲-۸۷ با همکاری او به ثبت رسید، از جمله خانقاه شیخ صفی و مجموعه زیارتگاه‌ها در اردبیل، بازار تاریخی و بزرگ تبریز. به دنبال زلزله‌ی بم که به دلیل برخی قوانین و مقرارات باستان‌شناسی ثبت کل بازمانده‌ی شهر تاریخی بم ناممکن می‌نمود، همچون مورد تخت جمشید و میدان نقش جهان، پهلوانانه و هوشمندانه پیش می‌رود. با تاریخی که به ۷۰۰۰ سال پیش می‌رسد، بم که گفته شده بنیان‌گلذارش بهمن پسر افراسیاب است، نه تنها جای بسیار پرمعنا و مهمی برای زرتشیتیان دارد، بلکه چون به ارگ بم تخت سلیمان هم گفته می‌شود، در نتیجه از مقدس‌ترین زیارتگاه‌های یهودیان و مسیحیان و مسلمانان است. بنا به عدل «باید توجه داشت که آرامگاه کوروش در درجه‌ی اول در طی اساطیر مشهور به مادر سلیمان است و محرابی هم در درون آن وجود دارد.»۱۱
از این گذشته، پهلوان جهان ایرانی، نقشی کلیدی هم در تهیه‌ی دور دوم گزارش دوره‌ای میراث جهانی در آسیا و منطقه‌ی اقیانوس آرام داشته و به نام‌گذاری فراملی میراث جهانی جاده‌های ابریشم کمک شایانی کرده است.۱۲

زیگورات چغازنبیل

ارگ بم

یکی از آخرین بارهایی که کنفرانسی جهانی شرکت می‌کند در ژانویه ۲۰۱۵ در انگلستان با نام از تخت‌خمشید تا اسلام: پاسداری از میراث فرهنگی است که از سوی بنیاد میراث ایران و نهاد مطالعات ایرانی بریتانیا سازمان‌دهی شده بود و پروفسور عدل در باره‌ی «ثبت نخستین سایت‌های تاریخی ایران در سیاهه‌ی میراث جهانی در ایران انقلابی ۱۳۵۸ و پس از آن» در آن سخنرانی می‌کند.
شهریار عدل پزوهشگری خستگی‌ناپذیر بود. او که تا آخرین روزهای زندگی پربارش از اعضای فعال مرکز ملی پژوهش‌های علمی CNRS و هئیت باستان‌شناسی فرانسه در افغانستان و کمیته‌ی ویراستاری استودیا ایرانیکا بود، ریاست ویراستاری کمیته‌ی بین‌المللی تاریخ تمدن‌های آسیای مرکزی یونسکو را هم به عهده داشت. او خود انتشار این سلسله شش جلدی را «تکلیفی سترگ و بخشی از آرزویش برای هم‌بخشی به یکی از اهداف اصلی قانون اساسی یونسکو توصیف می‌کند که «رشد و افزایش راه‌‌وروش‌های ارتباطی میان مردمان و به کارگیری این راه‌وروش‌ها را در راستای درک متقابل و رسیدن به دانش‌وشناخت درست‌تر و کامل‌تر از زندگی‌های یکدیگر هدف می‌گیرد.» عدل نقش مهمی در بازاندیشی در باره‌ی خوانش متقابل تاریخ‌های عمومی و منطقه‌ای یونسکو بازی کرده است.۱۳

تشیع جنازه پروفسور شهریار عدل از موزه ایران باستان

مرگ ناگهانی‌ این شهریار جهان ایرانی در ۳۱ خرداد ۱۳۹۴ در سن هفتاد و دو سالگی در پاریس جهان ایرانی را به سوگ نشاند.

خبر خوش این است که در گفت‌وگویی با انجمن جهانی زرتشتیان، کامران عدل نوید داده که قرار است «موزه‌ی شهریار عدل» در خانه‌ی مادری او در خیابان حقوقی تهران راه‌اندازی شود و آنچه هم که در خانه‌ی او در پاریس باقی است، به آنجا منتقل شود. ۱۴
باشد که چنین شود.

از افتخارات فصلنامه فراایران بهره مندی از مشورت گرانقدر پروفسور عدل بوده است.

جوائز:
مدال برنز «مرگز پژوهش‌های علمی فرانسه (۱۹۸۵)
مدال برجسته‌ جهانی «پنج قاره» یونسکو (۱۳۸۸)
مدال نقره‌ی ارسطو از یونسکو (۱۹۹۶)
مدال ابن سینا از یونسکو (۲۰۰۳)
مدال شصتمین سال یونسکو (۲۰۰۵)
مدال مرکز پژوهش‌های علمی فرانسه (۲۰۰۹)

آثار:
کتاب‌ها «هنر و جامعه در جهان ایرانی» مجموعه مقالاتی در باره‌ی تاریخ و هنر ایران از آغاز سیطره‌ی اسلام تا عصر قاجار
«تهران، پایتخت دویست‌ساله» با همکاری برنارد اورگاد.
مشارکت در تدوین و ویراستاری جلد پنجم از مجموعه‌ای شش جلدی کتاب تاریخ تمدن آسیای مرکزی، یونسکو ۱۹۹۰

گزیده‌ی مقالات:
کتیبه‌ی کاشی منار مسجد جامع دامغان ، اثر، ش. ۷-۸-۹، ۱۳۶۱
کتیبه‌ای نویافته در بسطام و برج آرامگاهی از میان رفته حسام‌الدوله در ساری، اثر، ش.۱۰-۱۱، ۱۳۶۴
خورهه، طلیعه‌ کاوش علمی ایرانیان، فراایران ۳، ۴، ۱۳۷۹
نمایشی از جلوه‌های فرهنگ و هنر ایران در پاریس، گزارش، ش.۸۴، ۱۳۷۶
آشنایی با سینما و نخستین‌گام‌ها در فیلم‌برداری و فیلم‌سازی در ایران، مجله‌ی هنری فراایران، ش. ۵-۶، ۱۳۷۹
صاحب نسق، علی خان والی و سردار همایون، مجله‌ی بخارا، ش.۲^، ۱۳۸۱
برای نوشته‌های به زبان فرانسه و انگلیسی به نسخه‌ی انگلیسی مراجعه کنید.

منابع:
شهریار عدل به روایت خودش، حمیدرضا حسینی، سایت Jadidonline
از مصاحبه منتشرنشده با شهرام زارع، ز
همانجا.
ماجرای بازگرداندن شاهنامه طهماسبی به ایران از زبان دکتر حسن حبیبی، سایت خبرآنلاین.
محمد فدایی، «دقت و غیرت شهریار عدل»، بخارا ش. ۱۰۷، ۱۳۹۴
همانجا.
همانجا.
همانجا. در مورد تخت جمشید نگاه کنید به نگاهی نو به دیوارنگاره‌های تخت‌جمشید (۱۳۹۳) و گنجنامه‌ی گمشده‌ی اوستا (۱۳۹۴)، خوب‌چهر کشاورزی، سایت فراایران.
شهریار عدل به روایت خودش، حمیدرضا حسینی، سایت Jadidonline
همانجا.
شهریار عدل، تاریخ ثبت سایت‌های تاریخی ایرانی، سلطانیه زنجان، تخت‌جمنشید و…
www.iranheritage.org
www.whc.unesco.org
گفت‌وگوی ویژه سایت انجمن زرتشتیان پاریس با کامران عدل، http://w-z-c.com.

من زیبایی را به عنوان راهی برای خنثی کردن خشونت می‌ستایم
شیرین نشاط در سال ۱۳۴۶ در قزوین به دنیا آمد و در هفده سالگی برای ادامه‌تحصیل به امریکا فرستاده شد. پس از گرفتن لیسانس خود از دانشگاه کالیفرنیا در برکلی در ۱۳۶۳ به نیویورک رفت و شروع به کار در استورفرانت برای هنر و معماری کرد که فضای آلترنیو میان‌رشته‌ای در منهتن بود. هر چند نشاط در دانشگاه هنر خوانده بود، اما ورودش به نیویورک گسست و درنگی در هنرسازی تا سال ۱۳۷۲ بود که دوباره به ایران سفر کرد. در گفت‌وگویی با آرتور دانتو در این باره می‌گوید: “احساس‌ام این بود که کاری که می‌کردم زیاد مهم نبود ـ و صحنه‌ی هنری نیویورک مرا می‌ترساند. برای همین کار می‌‌کردم که پول درآورم و به کلاسهایی در باره موضوعات گوناگون می‌رفتم. به زودی پس از ملاقات با همسر آینده‌ام که مدیر استورفرانت برای هنر و معماری بود، ده سال آینده را به کار با او در آنجا گذراندم که آموزش اصلی برایم شد. استورفرانت مانند آزمایشگاهی فرهنگی بود، برنامه‌ای که به راستی رشته‌های گوناگون را دربرمی‌گرفت. تمام مدت داشتم با هنرمندان، معماران و منقدان فرهنگی، نویسندگان و فیلسوفان کار می‌کردم. در نهایت باعث شد که بتوانم خودم را هنرمند ببینم و دوباره خواستم که کار هنری کنم. در آن ده‌سال در عمل هیچ کار هنری نکردم و از هر کاری هم کردم اصلا راضی نبودم و در نهایت نابودشان کردم. برای همین در واقع من از ۱۳۷۲ شروع به هنرسازی به طور جدی کردم.

نخستین کارهای نشاط عکس بودند، مانند سلسله عکسهای کشف حجاب (۱۳۷۲)، و زنان الله (۱۳۷۲-۷۶) که برداشتهای زنانگی را در رابطه با سیاست و سپاهی‌گری در زادگاهش کندوکاو می‌کنند. بحث در باره‌ی استعمارزدایی فرهنگ جهانی و در نتیجه پرس‌وجوی نگاره‌های خاور از آغاز دهه‌ی هفتاد از سوی هنرمندان و هنرگردانان شروع شد و شیرین نشاط سیاسی کردن دوباره‌ی نگاره را با چنان نیرویی باورنکردنی جاانداخت که از آن زمان، پژواک این کارها را هنوز می‌توان در آثار بسیاری از هنرمندان شنید.

“نخستین کارهای عکاسی که من در ۱۳۷۲ تولید کردم بازتاب دیدگاه یک ایرانی بود که در فرنگ زندگی می‌کند و در زمان به عقب می‌رود و می‌کوشد تغییراتی که از زمان انقلاب در ایران روی داده تحلیل کند و بفهمد. نگرش هنرمندی بود که مدتها از آنجا دوربوده و برای من هم از لحاظ هنری و هم شخصی، نقطه‌ی عطفی بود، زیرا به جز هنرسازی بازگشتی به زادگاهم بود.

به شدت غرق در درک انگاره‌های ایدئولوژیکی و فلسفی نهفته در پس اسلام امروز، بیشتر از همه سرچشمه‌ی انقلاب شدم و اینکه چگونه کشورم را دگرگون کرده بود. می‌دانستم که موضوع بسیار پردامنه و پیجیده‌ای است و برای همین توجه خود را به چیزی محسوس و خاص کانونمند کردم… اما پس از چند سال، احساس کردم که دیگر هر چیزی را که می‌خواستم فهمیده‌ام و باید جلو می‌رفتم. دیگر نمی‌خواستم کاری بسازم که به شکلی مستقیم با مسائل سیاسی سروکار داشته باشد. می‌خواستم کاری بسازم که غزل‌گونه‌تر، فلسفی‌تر و شاعرانه‌تر باشد.”

عکسها و فیلم و چیدمان‌های ویدئویی که در سالهای بعدی پدیدار شدند به همان سان به پارادکسِ جامعه‌ای اشاره دارند که بر شالوده‌ی ارزشهای سنتی و دینی باستانی استوار است که نمایانگر یکی از مهم‌ترین فرهنگهای جهان است که نمی‌تواند به کلی به مدرنیته پشت کند و باید از میان رفتن نماهای نهفته در پس قوانینی را که بر لباس پوشیدن فرمان می‌راند، رعایت کند.

2008 فائزه

شیرین نشاط از ۱۳۷۶ با فیملها و ویدنوهایش درگیر بازگویی داستهانهایی بوده که بی‌درنگ در حافظه‌ی ما نقش بسته می‌شوند و نمونه‌های بسیار خوبی از ارتباط با درونمایه‌ی اجتماعی سیاسی در سطح دیدنی اند که بدون واژه می‌توانند به بازی متفابل و روایی بر اساس آوای القاگرشان برسند. موسیقی زمینه‌ی تمامی این کارهاست و تمامی مرزهای فرهنگی را زیرپا می‌گذارد. فرافکندن دوپرداه‌ای که مشخصه‌ی بیشتر آثار نشاط است به گونه‌ای دوگانگی به شدت فورمال و متنی می‌رسد؛ ارتباطی ساختگی برانگیخته می‌شود؛ ارتباطی از آن گونه که به شکل دردناکی به دلیل جدایی زن و مرد از دست داده می‌شود.

نخستین کاری که با دورشدن از پرداختن مستقیم به سیاست یا نقد به سود نگاره‌ساز و روایت‌های شاعرانه‌تر می‌سازد، چیدمان ویدئویی سه‌بخشی است: متلاطم (۱۳۷۲)، شیدایی (۱۳۷۸) و تب‌وتاب (۱۳۷۹) از دو پرده‌ی ویدئویی برای به نمایش گذاشتن همستارها (اضدادی) انتزاعی سود می‌جوید که بر اساس جنسیت و جامعه، فرد و گروه استوارند.

در حالی‌که این کارها اشاره‌ای نهان به سرشت محدودکننده‌ی قوانین اسلامی در مورد زنان اند، اما به شکلی ارادی به روی چندین خوانش‌ بازند و به شرایط همه‌گیر جهانی می‌رسند. ویدئوهای دیگر مانند تک‌گویی (۱۳۷۸)، تسخیرشده (۱۳۸۰)، نبض (۱۳۸۱) و طوبا (۱۳۸۲) همراه با فیلم گذر (۱۳۸۰) بر شالوده‌ی این فرمول گسترش یافته‌اند و روایت‌هایی به همان اندازه دوپهلو را به نمایش می‌گذارند.

همکاری همواره نقش مهمی در کار نشاط داشته است؛ سوسن دیهیم خواننده و قاسم ابراهیمیان سینماگر در بسیاری از کارهایش با او همکاری داشته‌اند و فیلم گذر پروژه‌ای مشترک با فیلیپ گلاس آهنگساز بوده است. در ۱۳۸۲ آزمایشگاه فیلم‌نامه نویسان نهاد سان‌دنس به شکل‌گیری و تولید فیلم مهدخت (۱۳۸۳) او کمک می‌کند که برداشتی از داستان بلند شهرنوش پارسی‌پور به نام مردان بدون زن است. نشاط از ۱۳۸۲ به کندوکاو موضوعات کانونی (دین، خشونت، دیوانگی و جنسیت) و شخصیتهای زنان بی مرد از راه سلسله‌ کارهایی مانند زرین (۱۳۸۴) و فیلم فائزه (۱۳۸۷) ادامه می‌دهد.

شیرین نشاط که از چشم‌انداز دو پیش‌زمینه‌ی بسیار واگرای خود کار می‌کند، روی گفت‌وگوی دیدنی در پروژه‌هایش در باره ردها و شرایط زندگی در ایران کانونمند است. هر چند ر کارهایش به شکل روشنی پدیده‌های فرهنگی خاصی را می‌پروراند، اما همزمان موفق می‌شود که به شکلی زیرکانه به گذرگاه زبانی همه‌گیرتر برسد؛ نه تنها نگاره‌ای پرسایه و ظریف از کشور زادگاهش می‌دهد، بلکه بینشی آشکار از شیوه‌های درک‌ودریافت باخترزمینی هم به دست می‌دهد. در پاسخ به این پرسش که چگونه به این جنبه‌ها نزدیک می‌شود می‌گوید: “برای من به نمایش گذاشتن موضوع از درون برای آفریدن چیزی که ناب باشد و در برابر فشارهای مقایسه‌ی دوفرهنگ سر تسلیم فرود نیاورد، بسیار مهم و حیاتی است.”

“در تمامی کارهایم به موضوعاتی می‌پردازم که انگاره‌های تاریخی، فرهنگی و اجتماعی سیاسی را خطاب قرار می‌دهد؛ اما در پایان می‌خواهم کارم فراسوی آن رود و در خاستگاهی‌ترین و عاطفی‌ترین سطح کار کند. به گمانم موسیقی کیفیت عاطفی را شدت می‌بخشد. موسیقی جان، شخصی، شهودی می‌شود و جنبه‌های اجتماعی سیاسی کار را خنثی می‌کند. این آمیزش نگاره با موسیقی به این منظور صورت می‌گیرد تا تجربه‌ای را بیافریند که مخاطب را به جنبش درآورد. انتظاری است که من در مقام هنرمند دارم و چنین شدتی را از هر کار هنری می‌خواهم؛ می‌خواهم عمیقاً تحت تأثیر قرار بگیرم، کمابیش انتظار تجربه‌ای دینی را دارم. زیبایی در کار من مهم است. جهانی‌ترین مفهوم است و فراسوی تفاوتهای فرهنگی می‌رود.

نشاط می‌گوید که او همراه با همسر و همکارش شجاع آذری می‌کوشیدند “پیشگام روش خودشان در داستان‌گویی باشند. موضوع دنباله‌روی الگوها یا مدلها در سینما نبود، بلکه دنبال کردن هنر مفهومی و سنت‌های شاعرانه‌ی ایران بود.

2012- شاهنامه

در گفت‌وگویی با کرول بکر، نشاط می‌گوید:

بسیاری از جمله ایرانیان مرا محکوم کرده‌اند که من از حجاب یا دیگر انگاره‌ها به عنوان راهی برای غیربومی (اکزوتیک) کردن موضوع سود می‌جویم یا صرفا دست به تمرینهایی کاملا زیبایی‌شناسانه می‌زنم و من هم در پاسخ به آنان می‌گویم؛ خوب البته که من یک هنرمندم و دغدغه‌‌های زیبایی‌شناسانی برای کاری که می‌کنم اساسی است، اما پرسش خاورزمینی کردن از این لحاظ که آن زنان در آن بخش از دینا در واقع باحجابند، مشکل من نیست و خاورزمینی کردن دغدغه باخترزمین است. برای من راز از این دو تفاوت سربرمی‌کشد.

من بسیار نسبت به دوری گزیدن از انگاره‌های کلیشه‌ها آگاه هستم و در حالی‌که با آنها بازی می‌کنم و می‌کوشم متن و نگاره را همزمان شالوده شکنی کرده و بسازم.

توجیه‌ام در پایان این است که برداشت زیبایی، تقارن و هماهنگی بخش بنیادین تمامی هنرهاست؛ خواه ایرانی باشد یا اسلامی یا هنر کلاسیک. به راستی باور دارم که زیبایی راه اصلی نزدیک شدن به الهی است. تردیدی‌ نیست که این ادراک از اسلام معنوی آمده است. اما از این گذشته بر این باورم که آوردن آن عنصر معنوی و گذاشتن آن در کنار واقعیت سیاسی نیشدار است. به گفته‌ای دیگر، ما همه این زنیان زیبای باحجاب را با پیش‌زمینه‌ی مسجدها و معماری باشکوه داریم، و تفنگ هم داریم. از دید من این ها دو نیروی ناسازگارند که تار پیچیده‌ی و پاینده‌ی اسلام امروز است. از کجا می‌اید، به کجا می‌رود و چگونه آنها همه با هم در این جهان اند.

من به شدت باور دارم که خود ناخدای کشتی خودم هستم و تا زمانی‌که که در مورد راهی که می‌روم روشن باشم، تمامی خوبیها و بدیهایی را که با آن می‌آید می‌پذیرم. و باید بگویم که اشتباهاتی در همکاریها یا ساختن کاری داشته‌ام که زیاد نیرومند نبوده است. اشکالی هم ندارد زیرا مهمترین چیز در باره‌ی روند هنرمند بودن کوتاهی و شکست است. باید یاد گرفت که بپذیریم که شکست می‌خوریم. به همان سان برای منقدان، مخاطبان و همکاران هم مهم است که بپذیرند شکست بخشی از رشد است. کوتاهی و شکست ایرادی ندارد. شکست می‌خوری و به زمین می‌افتی و سپس دوباره خودت را بلند می‌کنی. درست همین روند است که در پایان به راستی مهم است.

شیرین نشاط از نخستین نمایشگاه انفرادی خود در سال ۱۳۷۲ در نیویورک تا به امروز نمایشگاههای انفرادی در جاهای متفاوت دنیا داشته است و در دوسالانه‌های زیادی شرکت کرده است. از سال ۱۳۷۰ در جشنواره‌های بین‌المللی فیلم هم شرکت داشته است که آخرین بار در جشنواره فیلم کان در سال ۱۳۸۷ بوده است.

آخرین نمایشگاه نشاط با نام بازی‌های خواستن و آرزوکردن در دسامبر ۱۳۹۱ در سنگاپور برگزار شد که زیر نور گذاشتن زندگی زنان سالمند لائوسی است که در زمان فرونشستن سنت در دنیایی جهانی شده زندگی می‌کنند. شیوه‌ی بیان هنرمند و استفاده‌اش از فضا مخاطب را درست در میان پیوند متقابل زوجها می‌گذارد و بیننده را ناگزیر می‌کند تا دریافت خودش را در باره‌ی عشق، جنسیت و زمانه بازبینی کند. خود در باره این نمایشگاه می‌گوید: به زبانی شاعرانه، فکر کردم که پیوند دادن مخمصه زنان با مخمصه کشور پیوند زیبایی خواهد ساخت. آنها به دنبال یک چیزند: دمکراسی، تغییر، آزادی. برای همین داستانی نمادین است.

خواستن و آرزو کردن ۲۰۱۲

در میان جوائز بسیاری که دریافت کرده، می‌توان از نخستین جایزه‌ی بین‌المللی دوسالانه‌ ونیز (۱۳۷۸)، جایزه بزرگ دوسالانه کوآنگ‌ژو (۱۳۷۹)، جایزه هنر دیدنی جشنواره بین‌المللی فیلم ادینبورگ (۱۳۷۹)، جایزه‌ی اینفینتی (بی‌نهایت) مرکز بین‌المللی عکاسی در نیویورک (۱۳۸۱)، جایزه صفریک دانشگاه هنرهای برلن (۱۳۹۲)، جایزه آزادی هیروشیما از موزه‌ی هنرهای شهر هیروشیما (۱۳۸۴) و جایزه لیلن گیش در نیویورک (۱۳۸۵)، نام برد.

راجر دنسون منقد هافینگتون پست، نشاط را در در ۱۳۸۹ به خاطر “میزانی که کار او به شکلی گاهشمارانه رویدادهای دنیا را به فرهنگی مربوط ساخته که به شکل فزاینده‌ای دارد جهانی می‌شود” و به خاطر بازاندیشی در باره‌ی “جنگ ایدئولوژیکی که میان اسلام و دنیای غیرمذهبی در باره‌ی موضوعاتی مانند جنسیت، دین و دمکراسی در جریان است، و به خاطر “تاثیر کارش بسی فراتر از قلمروهای هنر در بازتاباندن حیاتی‌ترین و دورازدسترس‌ترین کشاکش برای تصریح حقوق مردمی است” هنرمند دهه نامید.

متولد ۱۳۴۶ قزوین، ایران
در نیویورک زندگی و کار می‌کند

برگزیده‌ی نمایشگاههای انفرادی:
1391 شاهنامه، گالری کلدستون؛ نیویورک

۱۳۹۰ زنان بی‌مرد، پلازو ریال، میلان

۱۳۸۹ تک‌گویی، باغ مجسمه یورکشایر، انگلستان

۱۳۸۹ شیرین نشاط، گالری لا فبریکا، مادرید، اسپانیا

۱۳۸۸ بازیهای خواست و آرزو، گالری گلدستون، بروکسل

بازیهای خواست و آرزو، گالری گلدستون، گالری ژروم دو نوآمون، پاریس

زنان بی مرد، موزه ملی هنر امروز، آتن

متلاطم، گالری فورشو، کپنهاگ

۱۳۸۷ شیرین نشاط، گالری گلدستون، نیویروک

زنان بی مرد، گالری هنری نیوکومب، دانشگاه تولان، امریکا

کارهای تازه شیرین نشاط، گالری ژروم دو نوآمون، پاریس

زنان بی مرد، موزه هنری آروس آرهوس، دانمارک

شیرین نشاط، گالری ملی ایسلند، ریکجاویک، ایسلند

زنان بی مرد، گالری فورشو، بایجینگ، چین

۱۳۸۶ شیرین نشاط، گالری فیلومنا سوآرس، لیسبون، پرتقال

۱۳۸۵ شیرین نشاط، موزه هنر امروز اسپو، اسپو، فنلاند

حرف آخر، مرکز هنر نوین آتلانتیکو، لاپالما

شیرین نشاط، موزه استدلیجیک، آمستردام، هلند

شیرین نشاط، گالری لومن تراوو، آمستردام، هلند

۱۳۸۴ زرین، گالری گلدستون، نیویورک

هامبورگر باهنهوف، برلن

موزه هنرهای امروز، لئون، اسپانیا

موزه هنر امروز شهر هیروشیما، هیروشیما، ژاپن

۱۳۸۳ شیرین نشاط، گاللری اوکلند، نیوزیلند

۱۳۸۲ طوبا، موزه انجمن آسیا، نیویورک

گالری فیلومنا سوآرس، لیسبون، اسپانیا

گالری لومن تراوو، آمستردام، پرتقال

موزه هنرهای مدرن، مکزیکوسیتی

۱۳۸۱ کاستلو دی ریوولی، تورین، ایتالیا

مرکز هنرهای زیبا؛ ورشو

بانک برزیل، ریو دژینرو

موزه هنر آرهوس، دانمارک

گذر، دانشگاه ملون کارنگی، پیتزبورگ، امریکا

۱۳۸۰ موزه هنرهای امروز مونتریال

موزه هنر نو، دوبلین، ایرلند

پاتریک پینتر، سانتا مونیکا، امریکا

گالری باربارا گلدستون، نیویورک

موزه هنرهای امروز کانازاوا، کانازاوا، ژاپن

مرکز فرهنگی هامبورگ

۱۳۷۹ گالری سرپنتاین، لندن

پیتی دیسکاوری، فلورانس، ایتالیا

مرکز هنر وین، اطریش

لیلا روما، میلان

موزه هنر دالاس، تکزاس

موزه هنر برکلی، امریکا

مرکز وکسنر، کولومبوس، امریکا

۱۳۷۸ مالمو، سوئد

نهاد هنر شکاگو

گالری پاتریک پینتر، لوس آنجلس

داملیو تراس، نیویورک

گالری ژروم دو نویمون، پاریس

اسلو، نروژ

اسپانگا، سوئد

۱۳۷۷ گالری تیت، لندن

موزه هنر امریکا، نیویورک

خانه عکاسی اروپا، پاریس

گالری توماس رهباین، کلن

۱۳۷۶ موزه هنر نو؛ اسلوانی

گالری آنینا نوسی، نیویورک

لومن تراوو، آمستردام، هلند

آرت‌اسپیک، ونکوور، کانادا

۱۳۷۵ مرکز هنر امروز، فرایبورگ، سوئیس

هنرهای امروز مارکو نوآر، تورین، ایتالیا

گالری لوسیو آرملیو، نپل، ایتالیا

گالری هاین، سن‌فرانسیسکو

۱۳۷۴ گالری آنینا نوسی، نیویورک

آتشخوان فرانکلین، نیویورک

برگزیده‌ی نمایشگاههای گروهی:

(به دلیل فهرست طولانی تنها از یک نمایشگاه در سال نام برده شده. برای فهرست کامل آن به نسخه‌ی انگلیسی مراجعه کنید)

۱۳۹۱ هر خروجی یک ورود است،۳۰ سال هنر خروج، نیویورک

۱۳۹۰ فراسوی قراردادها، از نو به خیال درآوردن حقوق مردمی در زمان تغییر، بنیاد فورد امریکا

۱۳۸۹ کالدر تا وارهول: معرفی مجموعه فیشر، موزه هنر نو سانفرانسیسکو، سانفرانسیسکو

۱۳۸۸ عادت‌های بد، گالری هنر آلبرایت ناکس، نیویورک

۱۳۸۷ دورنما ۱، دوسالانه بین‌المملی نیوارلئان

۱۳۸۶ پس از انقلاب: زنانی که هنر امروز را دگرگون کردند، گالری برنامه‌های هنرگردانی، نیویورک

۱۳۸۵ کاپیتال، گالری کنت، نیویورک

۱۳۸۴ ترجمه، کاخ توکیو، پاریس

۱۳۸۳ موزه هنرهای امروز تهران

۱۳۸۲ سه سالانه عکاسی آی سی پی، مرکز بین‌المللی عکاسی، نیویورک

۱۳۸۱ زیبایی شر، هلند، داکیومنتا ۱۱، آلمان

۱۳۸۰ دوسالانه ولنیسا، ولنسیا، اسپانیا

۱۳۷۹ عکاسی حال، بررسی بین‌الملی عکاسی امروز

۱۳۷۸ بهشت، نمایشگاهی که قلب شما را می‌شکند، گالری تیت لیورپول، انگلستان

۱۳۷۷ تاریخ ناتمام، مرکز هنری والکر، مینیپولیس

۱۳۷۶ چیدمان ویدئو به سفارش زمان آفریننده برای لنگرانداختن، بروکلین بریج، نیویورک

۱۳۷۴ بستگی به این دارد چگونه بازی کنی، نیویورک

۱۳۷۳ سه عکاس تازه، گالری هاینس، سانفرانسیسکو

۱۳۷۲ دفتر: تاریخ، خیالپردازی و پروتوکول‌های نامنظم، موزه هنرهای برونکس، نیویورک

۱۳۶۰ تب، گالری اکزیت، نیویورک

اجراهای چند رسانه‌ای:

۱۳۸۲ منطق الطیر، جشنواره اورتیجیا، سیراکوز، سیسیلی

۱۳۸۱ منطق الطیر، مرکز هنری والکر، مرکز لینکلن، لندن

۱۳۹۰ منطق الطیر، مرحله نخست، آشپزخانه، نیویورک

فیلمها:

۱۳۸۸ زنان بدون مرد

۱۳۸۴ زرین

۱۳۸۳ مهدخت

۱۳۸۱ تب و تاب

۱۳۸۱ طوبا

۱۳۸۱ منطق‌الطیر

۱۳۸۱/۱۳۸۱ گذرگاه

۱۳۷۹ تک‌گویی

۱۳۷۸ از خود بیخودگی

۱۳۷۷ متلاطم

جوائز:

۱۳۸۸ شیر سیمین، جشنواره فیلم ونیز

جایزه لا ناویسلا، جشنواره فیلم ونیز

جایزه یونیسف، جشنواره فیلم ونیز

جایزه ویژه سینمای صلح، جایزه فیلم هسیسچر، آلمان

۱۳۸۷ بنیاد کمک‌هزینه رسانه‌های راکفلر

جایزه دستیابی فرهنگی، انجمن آسیا، نیویورک

۱۳۸۵ جایزه لیلین گیش، نیویورک

۱۳۸۴ موزه هنر شهر هیروشیما

۱۳۸۲ جایزه نخستین سالانه خطرکننده‌های هنر، نهاد سان‌دنس، نیویورک

۱۳۸۱ جایزه بی‌نهایت برای هنرهای دیدنی، مرکز بین‌الملللی عکاسی، نیویورک

۱۳۸۰ هنرمندان بازدیدکننده، دانشکده نقاشی و مجسمه‌سازی اسکوهگان، اسکوهگان

۱۳۷۹ کل‌آرتس، جایزه هنرهای آلپرت، پاسادنا

جایزه هنرهای دیدنی، جشنواره بین‌المللی ادینبورگ

جایزه بزرگ ۴۸ مین دوسالانه ونیز

جایزه بهترین پروژه، آرکو، مادرید

۱۳۷۵ کمک‌هزینه بنیاد هنرهای عکاسی نیویورک

کمک‌هزینه نهاد تیفانی

۱۳۷۴ کمک‌هزینه عکاسی مید آتلانتیک

کمک‌هزینه موضوعات هنری

۱۳۷۱ رزیدنس هنر، در خیابان هانری، نیویورک

۱۳۶۹ ‌ کمک‌هزینه شورای ایالات نیویورک برای هنرها

منابع:

http://www.ted.com/speakers/shirin_neshat.html
Britta Schmitz http://universes-in-universe.org/eng/nafas/articles/2005/neshat
Arthur C. Danto http://bombsite.com/issues/73/articles/2332

عشق و طلسم

متولد ۱۳۴۹، ایران
در سال ۱۳۶۲ به امریکا مهاجرت کرد

تحصیلات:
1383 فوق‌لیسانس نگاره‌سازی و هنر دیجیتالی، دانشگاه مریلند
1378 فوق‌لیسانس نقاشی، نهاد پرت، نیویورک
1372 لیسانس نقاشی، دانشگاه مریلند
کمک‌های تحصیلی و جایزه‌ها:

۱۳۹۰ نامش در فهرست کوتاه جایزه جمیل به چشم خورد
1390 بنیاد فرانز و ویرجینیا بدر، واشنگتن دی.سی
1389 کمک هزینه تحصیلی، ‌
1388 جایزه‌ی مری سویرز بیکر، بنیاد یادواره ویلیام بیکر
1387 کمک هزینه تحصیلی، شورای هنرهای ایالت مریلند
1381 کمک هزینه تحصیلی RTKL در هنرهای دیدنی (بصری)

نمایشگاههای انفرادی:
1390 گالری پنتیمنتی، فیلادلفیا
1389 گونه‌ای عشق، مشاوران هنری ژان افرون؛ واشنگتن دی.سی
1388 الگوی کاغذی فرهنگ رنگی، گالری پنتیمنتی، فیلادلفیا
1387 خروج – هجرت، کرییج هاووس، بالتیمور
1383 ماهیهای سیاه کوچولو، مرکز هنری مدرسه ۳۳، دانشگاه بالتیمور
ریسندگی، مرکز هنر و فرهنگ دیدنی، بالتیمور
1379 مزه، دانشگاه بالتیمور
1376سخن + صدا + لمس، گالریهای ایست هال، نهاد پرت، نیویورک
1375 نویدهای ماه مهر (سپتامبر)، نمایشگاه تز، نهاد پرت، نیویورک
عشق، گالری هیگینز هال، نهاد پرت، نیویورک

نمایشگاههای گروهی:
1390 هدیه شفیعی، گالری اکس.وی.ا، دوبی
1389 آیین: شکل، متن و ایما، مرکز هنرهای زیبای امی مورتون، واشنگتن دی.سی
دیوانه زیبا ۲، مرکز هنرهای زیبای کنیس بارنس، لارچمونت، نیویورک
هنوز چیزهای بهتری در راه است، گالری پنتیمنتی، فیلادلفیا
جایزه‌ی سوندهایم، نمایشگاه نیمه – فینالیستها، بالتیمور
جایزه‌ی سوندهایم، برندگان، بالتیمور
ایران خانه (در امریکا) (یا از ایران به دو به خانه در امریکا رفتم)، کوکا، سیاتل
نمایشگاه گروهی هنرمندان گالری، گالری پنتیمنتی، فیلادلفیا
1388 زخمهای پنهان، فشنگهای کاغذی: هنر امروز ایران، مرکز هنرهای گرانت، کالیفرنیا
ایران خانه (در امریکا) (یا از ایران به دو به خانه در امریکا رفتم)، فریج، واشنگتن دی.سی
جریانهای رسانه‌های امروز هنر، گالری سارا سیبرمن، کالج مونتگومری
پروتوکل: نحو / معناشناسی، گالری ۴، بالتیمور
نمایشگاه جایزه‌های هنرمند بیکر، موزه هنر بالتیمور، بالتیمور
کار زنان، مکان هنری شهروند، واشتگتن دی.سی
جشنواره هنری باستاکیا، ساتچی، دوبی
سمپوزیوم دوسالانه در باره هنرهای رسانه‌ای، کالج دلور
دست به قاب/سطح به عدسی، گالری ام.اس.ا.سی، بالتیمور
حبس شده؛ نمایشگاه سیار، گالری لامپ / پروژه‌ها، رالی
1387 هم‌جوشی طراحی، سی.سی.بی.سی. کتونسویل، مریلند
نهان و آشکار، مکان هنری مریلند، بالتیمور
دایره‌ی کامل، گالری روزنبرگ، بالتیمور
حبس شده، گالری پینکارد، بالتیمور
1386 تمثال‌شناسی، گالری رد سو، نوآرک، نیوجرسی
آب‌وهواهای متغیر، رنگهای متغیر، مرکز هنری ابرونس، نیویورک
1385 دفترچه یادداشت، گالری کارنت، بالتیمور
جابه‌جایی، پیرامید اتلانتیک، مریلند
1383 دلداری: جست‌وجوی معنا در زمان بیقراری، نهاد خاورمیانه، واشنگتن دی.سی
1382 زیر میز و رویادیدن، استودیوهای رالی، بالتیمور
1381 دلداری، نمایشگاه استودیو باز، استودیوهای رالی، بالتیمور
1379 تشنه ـ پاهای دانایی، دانشگاه مریلند، بالتیمور
1378 ۳۰ در ۳۰، گالری سنک، نیویورک
نمایشگاه تابستانی، مرکز هنر امروز ایران، نیویورک
1377 هنر کتاب، کتابخانه نهادپرت، نیویورک
1376 اکنون و اینجا، گالری استوبن، نهاد پرت، نیویورک
1375 زنان، گالریهای خاور، نهاد پرت، نیویورک
1374 هنر تبعید: هنرمندان ایرانی، دانشگاه جورج واشنگتن، واشنگتن دی.سی
هنرمندان امروز ایران، مرکز ابن سینا، وین، اطریش

سخنرانیها:
1389 گونه‌ای عشق، مشاوران هنری ژان افرون، واشنگتن دی.سی
1388 جایزه هنرمند بیکر، باشگاه هامیلتون، بالتیمور
کار زنان، مکان هنری شهروند، واشنگتن دی.سی
1387 چانه‌زنی با زمان: کندوکاو فرهنگ، سیاست و هویت از سوی هنرمندانی از پاکستان، ایران و تونس، مرکز هنرهای اجرایی تریبکا، نیویورک
1386 پیدایش، گالری کارنت، بالتیمور
1385 جابه‌جایی، کتابخانه پروویژنز، واشنگتن دی.سی
1383 دلداری: جست‌وجوی معنا در زمان بیقراری، نهاد خاورمیانه، واشنگتن دی.سی
ریسندگی، مرکز سخنرانی هنرها و فرهنگ دیدنی، بالتیمور
ماهیهای سیاه کوچولو، مرکز هنری مدرسه ۳۳، بالتیمور
کارگاه کودکان: ماهیهای سیاه کوچولو، مرکز هنری مدرسه ۳۳، بالتیمور

نشریات:
شماره ۸۸ “نقاشی نو امریکا”، The Open Studio Press، بوستون، ۱۳۸۹
“پیدایش”، کاتالوگ نمایشگاه، گالری کارنت، بالتیمور، ۱۳۸۶
“سیوکسی” مجله لینک هنرها، شماره ۱۰، بالتیمور، ۱۳۸۳

آثار در مجموعه‌ها:
بانک امریکا، مجموعه شرکت، کارولینای شمالی
هنر در سفارتها، مجموعه همگانی، دوبی
مجموعه خصوصی شرکت، لندن
مجموعه خصوصی شرکت، هونگ‌کونگ

در باره مقاله‌های نوشته شده در باره هدیه شفیعی به نسخه انگلیسی مراجعه کنید

هدیه شفیعی در سال ۱۳۴۸ در ایران به دنیا آمد و در سال ۱۳۶۲ به امریکا مهاجرت کرد. به دنبال گرفتن لیسانس خود در نقاشی از دانشگاه مریلند در ۱۳۷۲ به نیویورک رفت تا تحصیلات خود را در رشته‌ی نقاشی در نهاد پرت دنبال کند و در سال ۱۳۷۸ فوق‌لیسانس خود را در نقاشی به پایان رسانید. در سال ۱۳۷۴ نخستین چیدمان ویدئویی خود را به نام ریسندگی و در ۱۳۷۵ تز خود به نامِ نویدهای مهر (سپتامبر) را به نمایش گذاشت که مثل ریسیدن واژه‌ی عشق به شکل طومار بود. کار شفیعی تا به امروز دنبال کردن همان اصول تکرار و کندوکاو بوده است.

شفیعی در بیانیه‌ی خود می‌گوید:

از عناصر ماندگار کار من، تکرار، روند و زمان است. در کارهایی که از طومار کاغذی ساخته شده، واژه‌ی عشق به فارسی به صورت دست‌نوشته و چاپ روی باریکه‌های کاغذ نقش بسته. این واژه را از این رو برگزیدم چون اشتیاق و جست‌وجوی مرا برای پذیرش و درک در خود دارد. تکرار متن، به ویژه واژه‌ی عشق، عنصر بازگشت‌کننده در بخش بزرگی در کار من در دهه‌ی گذشته بوده است. با به کارگیری شکلهای هم‌مرکز متن و مواد به دنبال بزرگ‌نمایی معنای آن هستم.

با نوشتن روی باریکه‌های کاغذ، چیزی را که چاپ شده تکرار و شکافها را پر می‌کنم تا روی شکل موجود تاکید شود. برای هر اثر رنگهای محدودی را برمی‌گزینم. با چرخاندن کاغذ، رنگهای روی حاشیه‌ها همسو می‌شوند و باریکه‌هایی را می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌آفریند که در کنار هم یک در میان رنگ خورده‌اند و در عین حال با هم انگار از درون شکل‌بندی‌های رنگی تازه‌ای سربرمی‌کشند که اغلب به شکل غافلگیرکننده‌ای دلپذیرند. ممکن است تصمیم بگیرم توالی رنگی واحدی را تکرار کنم، اما می‌کوشم تا خود را تشویق به رها کردن کنم تا شاید به آمیز‌ه‌های تازه‌ای شکل بخشیده شود. با گذاشتن طومارها در کنار هم، در باره‌ی رنگ و کمپوزیسیون گام به گام تصمیم می‌گیرم و در نتیجه روند پیشرفت کار همانندی زیادی با طراحی و نقاشی دارد. چیزی که برایم جالب است تنش میان کنترل و خودانگیختگی است که در هر گام رخ می‌نماید. هنگام روند تکراری افزودن باریکه‌های کاغذ برای به وجود آوردن طومار، متن و نمادها در درون این حلقه‌های هم‌مرکز پنهان می‌شوند. گاه دلم می‌خواست می‌توانستم دوباره این کمپوزیسیون‌های متن چاپی و دست‌نوشته را که در کار مهروموم شده و به چرخش ابدی در کار واگذار شده، ببینم.
شکلهای هم‌مرکز متن و ماده از رقص سماع هم الهام گرفته شده و کار مانند بیان فیزیکی بیم و حیرت من است.”

شفیعی با پذیرش در دانشگاه مریلند بالتیمور، نیویورک را در سال ۱۳۷۸ ترک می‌کند و تمرکز خود را بیشتر روی هنر اجرا و ویدئو می‌گذارد و دومین فوق‌لیسانس خود را در هنرهای زیبا در سال ۱۳۸۳ در رشته‌ی رسانه‌های دیجیتالی می‌گیرد.

حساسیت طراحی و دریافت شهودی نظریه‌ی رنگ در شفیعی بالاست. وقتی به کار او تنها به صورت انتزاع هندسی نگریسته می‌شود، طومارهایش به چشم بس شیرین می‌نشیند. اما این پشتبند مفهومی کارهایش است که به آنها نیروی واقعی می‌بخشد. همان‌طور که خود می‌پذیرد، گونه‌ای وسواس فکری عملی نسبت به ساختن آنها دارد که در عنوانهای عددی کارهایش (برای نمونه، “۲۰۸۷۱”) دیده می‌شود که به تعداد باریکه‌های کاغذی اشاره دارد که در ساختن اثر به کار برده شده است.

هرچند در طومارهای نخستینش کاغذ را چنان محکم پیچ داده که خواندن آنچه بر رویش نوشته شده بود کمابیش ناممکن بود، کارهای تازه‌اش کمتر تنگ و بسته (هرمتیک) است. و هر چند معمولاً طومار را با پیچیدن کاغذ به دور یک میل بافتنی آغاز می‌کند ـ که خواندن چیزی را که روی آن است دشوار می‌سازد ـ در چندین اثر تازه‌اش میله‌‌ی بزرگ‌تری برای این‌کار به کار برده که آهنگ گیراتر و گوناگون‌تری از دایره‌های سفت و شل می‌آفریند. این دایره‌های شل که سرانجام کمی از نوشته‌ی درون خود را به نمایش می‌گذارند، کارش را بیشتر شبیه کتابی باز می‌کند.

تکرار شکلی کلیدمانند را کمابیش در تمامی کارهای شفیعی می‌توان یافت. نگاره‌ی کلید اغلب گره‌گشایی رازهای چیزی بزرگ را نمادپردازی می‌کند، که شاید گره‌گشایی رازِ بن‌مایه‌های شفیعی است. ولی شاید این تنها تا اندازه‌ای درست باشد، زیرا دلیل اصلی جادادن این نشانه‌ی خاص در کار به این واقعیت مربوط می‌شد که تکرار واژه‌ی “عشق” به کلیدی اسکلتی می‌ماند. در برخی از نقاشی ها مانند “به درون بتاب” و “به برون بتاب”، شفیعی این نماد را آنقدر تکرار می‌کند تا به الگویی انتزاعی تبدیل می‌شود و کیفیتی آهنگین به کارش می‌بخشد. همان طور که در بیانیه‌اش آمده خود آن را به روندِ تکراری اجرایی آیینی مانند سماع یا دعاخوانی تشبیه می‌کند که به این ترتیب محسوس می‌شود.

جاذبه‌ی شفیعی نسبت به روش هنرسازی از میراث ایرانیش سرچشمه می‌گیرد. عناصر تکرار و زمان در هنر ایرانی اسلامی ریشه‌ای ژرف دارد. پالت شفیعی مانند طرحهای پیچیده‌اش نفس را در سینه حبس می‌کند. سایه‌های زنده‌ی نارنجی و صورتی که کارهای نمایشگاه “هنوز اندر خم یک کوچه” را نقش می‌زنند و قرمز آلبالویی در “به چرخ زدن ادامه بده” سخت افسون‌کننده‌اند. و جذابیت نماهای کارهایش به نظر بی‌پایان می‌رسند.

کار شفیعی در نمایشگاههای زیادی دیده شده و از سال ۱۳۸۷ چندین گرانت از سازمانهای گوناگون دریافت کرده و برنده‌ی چند جایزه شده است. در سال ۱۳۹۰ نامزد جایزه‌ی جمیل شد. باشد که طومار عشق و سماعش ادامه یابد.

منابع:
مایکل سولیوان، هدیه شفیعی، هنرهای زیبای مورتون، ۲۰۱۱
تارا هویزر، گردش شیرین صفحه، هنرهای زیبای مورتون، ۲۰۰۹

متولد ۱۳۴۰ تهران
تحصیلات:
دیپلم گرافیک ۱۳۶۰
لیسانس نقاشی از دانشکده هنرهای زیبا، تهران

عضویت:
انجمن نقاشان ایران

نمایشگاه های انفرادی:
1373 نگارخانه آریا نقاشی
1377 نگارخانه برگ نقاشی و مجسمه
1379 نگارخانه برگ نقاشی
1380 نگارخانه طراحان آزاد تهران
1381 نگارخانه آریا مجسمه
1382 نگارخانه الهه مجسمه و چاپ
1382 خانه هنرمندان ایران چاپ دستی و مجسمه
1383 نگارخانه اثر چاپ دستی و مجسمه
1384 نگارخانه ماه، نقاشی و مجسمه
1385 نگارخانه طراحان آزاد، چیدمان
1386 نگارخانه اثر، نقاشی
1387 نگارخانه دارالفنون، کاشتن ریشه‌های نو، کویت

نمایشگاههای گروهی:
شرکت در بیش از ۶۰ نمایشگاه گروهی در ایران، ایتالیا، ژاپن، اسلواکی، سوئد، امریکا و انگلستان از جمله
1372 سومین دوسالانه نگارگری کتاب، موزه هنرهای معاصر تهران،
1380 ششمین دوسالانه نگارگری کتاب، موزه هنرهای معاصر تهران
1381 ششمین دوسالانه گرافیک، موزه هنرهای معاصر تهران
1381 دومین دوسالانه مجسمه‌سازی، موزه هنرهای معاصر تهران،
1384 دوسالانه نگارگری کتاب، خانه بین‌المللی هنر برای کودکان، اسلواکی
1385 دانشگاه هنرهای زیبا، مکزیک
1386 نوما کونکورس، توکیو، ژاپن
1386 دوسالانه نگارگری، خانه بین‌المللی هنر برای کودکان، اسلواکی

سایر فعالیتها:
طراحی صحنه و ماسک برای تأتر
نگارگری کتاب ۳۵ عنوان کتاب در داخل و خارج ازایران
نگارش طرح درس برای فیلمهای آموزشی در زمینه طراحی و نقاشی
برنده چندین جایزه داخلی و بین المللی

سخنرانی در فرصتهای متفاوت و نوشتن مقالاتی در باره نگارگری کتاب (تصویرسازی)؛ مجسمه‌سازی و نقاشی در نشریات ایران
1374-۱۳۷۶ چاپ کارها در گاهشمار یونسکو
1385 چاپ کارها در مجله وروم: مجله طراحی و نگارگری کتاب با دست، انگلستان
1385 چاپ کارها در کتاب: گرافیک در ایران امروز، هلند

نگاره‌ساز غزل
رضا لواسانی، مجسمه‌ساز، نقاش و نگاره‌گر کتاب در ۱۳۴۱ در محله سرچشمه تهران چشم به جهان گشود، از آن گونه محله‌های کهنی که به قول خودش: این روزها دیگر تنها در فیلمها به هستی خود ادامه می‌دهند، با کوچه‌های باریک و زیرطاقی‌ها و درها و سردرها و شیشه‌های رنگین پنجره‌های خانه‌ها و آن نور خاص‌شان، با آوای دستفروش‌ها و سبزی‌فروشها که هر روز در آنها طنین می‌انداخت و یادآور زمانی بود که هنوز زیبایی و زیبایی‌شناسی و هنر و دانش و فلسفه فرهنگستانی نبود، بلکه جزئی جدایی ناپذیری از زندگی بود، و”هنر مفهومی” نه در موزه‌ها و گالری‌ها، که روی کاسه‌های آب بود که با نوشته‌ها و نقشهای رویشان، یا دعای خیر برای نوشنده داشتند یا هنر دستی استادکار گمنامی را به رخ می‌‌کشاندند… همان‌طور که معماری ایرانی، کل ساختار یک شهر، بر اساس شعر است و نه فقط یک ساخت‌وساز، نقش و نگار هم که بخشی از معماری است، جزئی از غزل محسوب می‌شود… فرهنگ ما فرهنگ شعر است، تمام کارهایی که انسانها در طول سالها انجام داده‌اند برگرفته از شعر و غزل است و… غزل هم تم عاشقانه دارد”… زمانی‌ بود که “آدمها همه‌ی زندگی‌شان با شعر عجین بود و شعر در وجودشان ریشه داشت…”

“سالهاست که من با زبان شعر کار می‌کنم. آثارم از قدیم برگرفته از شعرهای حافظ و مولانا بوده است. و از اینجاست که نام بسیاری از مجسمه‌هایش به خصوص در آخرین مجموعه‌ی که با نام حیرت به نمایش گذاشت (گالری ۱۳۹۱)، سخنی نامدار از این شاعران را بر خود دارند، همچون “نفخ صور”، “درخت دوستی”، “زیر بارند درختان”، “شیران علم”، “گفت یافت می نشود…”

مجموعه مجسمه‌های “حیرت” که با خمیرکاغذ (پاپیه ماشه) کار شده‌اند به دو دلیل حیرت‌برانگیزند، نخست از لحاظ حجم بزرگشان و سپس از لحاظ صلابت، و برای همین در نگاه اول چنین می‌نماید که از ماده‌ای سخت همچون سنگ و آهن ساخته شده‌اند.

در این باره خود می‌گوید: “وقتی حرف از مجسمه به میان می‌آید، بیشتر در ذهن به سنگ، آهن و چوب فکر می‌کنیم و کمتر به ذهن می‌رسد که می‌توان از کاغذ هم مجسمه ساخت…. استفاده از خمیرکاغذ برای ساختن اشیای گوناگون همچون قلمدان، جلد کتاب و میز از دیرباز در میان ما ایرانیان رایج بوده است… مسئله بازیافت برای من موضوع مهمی است.”

و در باره‌ی ابعاد هیولایی‌شان می‌گوید: “آدمها عموما از ظاهر به باطن می‌رسند. پس اول باید کاری کرد که آثار دیده شوند، پس از آن است که ماهیت دنیای هنرمند مشخص می‌گردد”، که در این نمونه گویای درگیری هنرمند با یکی از وادی‌های عرفان یا به قول عطار یکی از هفت شهر عشق یعنی شهر- وادی حیرت است.

“طیف نه چندان گسترده‌ی کارهای رضا لواسانی ترکیبی است از دو نوع نگرش و رویکرد به جهان دیدنی (بصری)، کارهای دکوراتیو، بسیار تزئینی، رنگارنگ با ساختاری مبتنی بر قرینه‌سازی و رعایت نوعی توازن و هماهنگی در کارکرد، نقشها و بن‌مایه‌ها (موتیف‌ها).

این ساختار عمودی در مجموع شبه حکاکی‌ها و سازها هم تکرار شده است، منتها رنگهای متعدد و غلیظ پرحجم جای خود را به یک تک‌رنگ سنگین و غلیظ و پرحجم داده است. خاصیت تزئینی کم‌رنگ شده و ویژگی گرافیکی آن محو و در سایه قرار گرفته است، گویی هنرمند کم‌کم از آسمان به زمین می‌آید. حجم‌ها کم‌کم به فرمهای خاکی بدل می‌شوند و عنصر رنگ، یعنی آن پالت پررنگ غلیظ جای خود را به امساک در رنگ می‌دهد. رنگ ویژگی تزئینی و دکوراتیوش را از دست می‌دهد و به عنصری بیانگر بدل می‌شود.”

اگر مایه‌های فلسفی یا اسطوره‌ای کارهای اولیه پیچیده و چندوجهی، کثرت‌گرا و پرحجم‌اند، در تداوم کار، به نشانه‌هایی محدود، معدود و بسیار مقتصدانه بدل می‌شوند. لواسانی می‌آموزد و تجربه می‌کند که جهان نقاشانه‌اش را با همه نمادهای اسطوره‌ای و فرازمینی، به جای ریختن در ظرفی ـ فرمی ـ کلیشه‌ای و آماده، در قالب شکلها و فرمهایی خاکی و خصوصی‌تر بریزد. پرندگان او در دل اسبها جا می‌گیرند و عناصر شمایل‌نگارانه‌ی مذهبی یا اساطیری مذهبی یا اساطیری، در دل اشکالی خاکی و زمینی و بسیار ساده شده جا می‌گیرند.