بایگانی دسته ی تک چهره ها

متولد ۱۳۲۹ تهران
تحصیلات:
دیپلم هنرستان هنرهای زیبای تهران (۵۰-۱۳۴۷)
لیسانس معماری داخلی دانشکده هنرهای تزئینی (۵۵-۱۳۵۰)

نمایشگاه های انفرادی:
1353 گالری سیحون (تهران)
1354 تالار قندریز (تهران)
1355 تالار ایران (تهران)
1357 گالری سیحون (تهران)
1359 موزه هنرهای معاصر تهران (تهران)
1363 مرکز فرهنگی بورگ فن درن (اوبرهاوزن، آلمان)
1364 گالری کونن (اوبرهاوزن، آلمان)
1365 مرکز فرهنگی کا ۱۴ (اوبرهاوزن، آلمان)
1366 کارگاه فرهنگی آرکا (اسن، آلمان)
1367 گالری شهرداری وردن (اسن، آلمان)
1368 گالری دولتی کاخ اوبرهاوزن (اوبرهاوزن، آلمان)
1369 گالری آندرا کریگر (دورتموند، آلمان)
1370 گالری ای،پی (دوسلدورف، آلمان)
1371 گالری کونست فورم وایدن (کلن، آلمان)
1373 گالری بانک اشتات اشیار کاسه (اوبرهاوزن، آلمان)
1374 گالری پلی پرینت (وپرتال، آلمان)
1375 گالری تیفرا (ماستریشت، آلمان)
1376 گالری در مرکز آموزشی فا.ها.اس (اسن، آلمان)
1377 گالری مرکز تحقیقات محیط زیست (اوبرهاوزن، آلمان)
1379 گالری ای.پی (دوسلدورف، آلمان)
1381 گالری زیندل گروبه (مونیخ، آلمان)
1382 گالری ای.پی (دوسلدورف، آلمان)
1383 نمایشگاه کارهای چاپی (آرت پرینت) از سوی گالری زیندل گروبه مونیخ (وین، اتریش)
1385 گالری کا.آی.ار (اوبرهاوزن، آلمان)
1386 غرفه مخصوص در نمایشگاه هنرمندان منطقه راین وروهه در گالری لودویگ (کاخ اوبرهاوزن، آلمان)
1387 گالری هما (تهران)
1388 گالری سیحون (تهران)
1389 گالری نار (تهران)

برگزیده نمایشگاههای گروهی:
1353 نمایشگاه بین المللی تهران با همکاری سالن پاییزه پاریس (تهران)
1354 هنر معاصر ایران، گالری دولتی پرسپولیس (تهران)
1355 نمایشگاه بین المللی آرت بازل (بازل، سوئیس)
1356 هنر معاصر ایران، گالری دولتی آپادانا (تهران)
1357 گالری سیحون، چهره هنر معاصر ایران (تهران)
1359 موزه هنرهای معاصر تهران (تهران)
1364 گالری دولتی کاخ اوبرهاوزن (اوبرهاوزن، آلمان)
1367 نمایشگاه انجمن هنرمندان هنرهای تجسمی اوبرهاوزن در گالری دولتی لودویگ (اوبرهاوزن، آلمان)
1369 گالری ای.پی (دوسلدورف، آلمان)
1370 گالری دولتی کاخ اوبرهاوزن (آلمان)
1371 آرت اکسپوی لس آنجلس (امریکا)، خانه هنرمندان هافن (اوبرهاوزن، آلمان)
1372 اسپرینگ فیراینترنشنال (ببرمنگهام، انگلستان)، آرت اکسپو (نیویورک، امریکا)، کارهای چاپی
1373 آمبینته اینترنشنال (فرانکفورت، آلمان)، کارهای چاپی
1374 گالری زابینه لولا (وپرتال، آلمان)
1376 جشنواره هنری اوبرهاوزن (اوبرهاوزن، آلمان)
1378 جشنواره هنری اوبرهاوزن (اوبرهاوزن، آلمان)
1380 گالری دولتی لودویگ (اوبرهاوزن، آلمان)
1381 غرفه آرت هاوس در نمایشگاه بین المللی آمبینته ( فرانکفورت، آلمان)، کارهای چاپی
1382 گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران (تهران)
1383 گالری دولتی لودویگ (اوبرهاوزن، آلمان)
1384 چهارمین دوسالانه بین المللی نقاسی معاصر جهان اسلام، موزه صبا (تهران)
1385 نقاشی ایران دردهه های ۴۰ و ۵۰، نگارخانه تهران، دانشکده هنرهای زیبا (تهران)
1386 هفتمین بی ینال نقاشی تهران، نقاشی دهه های ۴۰ و ۵۰، موزه صبا (تهران)
1387 فرهنگسرای نیاوران (هفت نگاه)، رویال میراژ بونامز (دوبی)، گالری موزه لودویگ اوبرهاوزن، گالری شهرداری وردن
(اسن، آلمان)، موزه پروس ها (وزل، آلمان)
1388 گالری ماه مهر، گالری هما (تهران)، گالری موزه لودویگ اوبرهاوزن (آلمان)، کریستیز (دوبی)، بونامز (دوبی)
1389 گالری شهرداری وردن (اسن، آلمان)، موزه پروس ها (وزل، آلمان)، “نقاشان معاصر ایران” در گالری فروهر
“واقعگرانمایی” در گالری سین (تهران)
1390 گالری شیرین (عروسک)، موزه صبا (گنجینه هنرستان هنرهای زیبا)، گالری سیحون (پروژه هفت)
گالری شیرین (نخستین حراج آثار هنرهای تجسمی ایران)، هشتمین دوسالانه نقاشی تهران.

فعالیتهای هنری دیگر:
1359 طراحی عروسک برای لوبیای سحرآمیز، تئاتر شهر (نمایش عروسکی)، به کارگردانی اردشیر کشاورزی
1361 طراحی صحنه و لباس ماسک برای سبزه، دوست بچه ها، تئاتر شهر، به کارگردانی رضا ژیان
1362 طراحی صحنه و عروسک برای نمایشنامه تلویزیونی “قصه کرم شبتاب” به کارگردانی اردشیر کشاورزی، همکاری با
صدا و سیما در زمینه نمایش های کودکان و نوجوانان
86-۱۳۸۲ تصویرگری برای بیش از چهل کتاب کودکان و نوجوانان و همکاری با بیش از ده شرکت انتشاراتی در ایران، آلمان،
سوئیس و اتریش و تولید بیش از هشتاد آرت پرینت به صورت لیمیتد ادیشن

واحد خاکدان که در سال ۱۳۲۹ در تهران زاده شده از خردسالی شروع به نقاشی می‌کند. در گفت‌وگو با شفق سعد می‌گوید: ”دیوارهای کودکستانم همیشه با نقاشیهای من پوشیده بود و بچه‌های محل هر روز صبح ذغال و گچ به دست در خانه‌مان را می‌زدند تا من از خانه بیرون بیایم و روی اسفالت کوچه‌مان را پر از حیوانات و آدمکهای عجیب و غریب کنم… در دوره‌ی دبیرستان سه بار برنده مدال وزارت فرهنگ سابق در مسابقات نقاشی شدم.”

پدرش از پیشگامان طراحی صحنه تئاتر و سنیما در ایران بود. ”بیشتر اوقات با پدرم به محل کارش که استودیوهای فیلمبرداری و پشت صحنه تئاتر بود می‌رفتم و از نزدیک شاهد ساختن و پرداختن صحنه‌های مختلفی بودم که پدرم آنها را طراحی ‌کرده بود. قسمت اعظمی از دوران کودکی‌ام را هم در کتابخانه پدرم که مملو از کتابهای هنری بود گذراندم. به همین دلیل از نظر وسائل و ابزار کار کسری به آن صورت نداشتم. از همه مهمتر پدرم که اولین معلم نقاشی من بود خیلی از تکنیکها و شیوه‌های کاربرد ابزارهنری را به من آموخت. ردپای کار صحنه‌آرایی پدرم هنوز در کارهای امروزی من کاملاً مشهود است. مخصوصاً در تابلوهایی که نماههای داخلی ساختمانهای رها شده را نقاشی می‌کنم و در کل نوعی ترکیب‌بندی تئاتری در کارهایم همیشه نمایان است.”

این مادرش بود که او را تشویق به نقاشی می‌کرد. به گفته‌ی خودش: ”مادر و پدرم هر دو علاقه زیادی به هنر داشتند. پدرم گذشته از جمع‌آوری کتابهای هنری، از گردآوری باسمه از آثار نقاشان معروف دوران باروک و رنسانس و رئالیستهای قرن نوزدهم و اوائل قرن بیستم سیری نداشت. مادرم عاشق سرسخت مجسمه‌سازی بود و همیشه مجموعه ی کوچکی از مجسمه های برنجی و چینی داشته. و او کسی بود که نمی‌توانست از اشیای قدیمی خانوادگی دل بکند. در خانه ما همیشه یک اتاق پر از خرت و پرتهای قدیمی تل انبار شده بود که چمدانهای کهنه پدربزرگ و مادربزرگ‌ها هم در میانشان به چشم می‌خورد.”

حال‌وهوای سمساری‌های قدیمی آثار خاکدان به ویژه طبیعت بی جان هایش، که می‌تواند پیرمرد خنزپنزری بوف کور صادق هدایت را هم در خاطر زنده کند باید از اینجا سرچشمه گرفته باشد. و از سوی دیگر، حال و هوای باروک و رنسانس و دیگر مکاتب نقاشی باخترزمینی آثارش است که آنها را برای مردمان باخترزمین به ویژه آلمان (خانه دومش) “خودی” می کند.

نخستین نمایشگاهش را در ۱۳۵۲ در گالری سیحون به نمایش می‌گذارد که خود این مجموعه را “ابتدا و انتهای نقاشی آبستره خود” توصیف می‌‌کند. پس از به پایان رساندن تحصیلاتش در هنرستان هنرهای زیبا به تحصیل در رشته‌ی معماری داخلی می‌پردازد و لیسانس خود را در همین رشته می‌گیرد (۱۳۶۲). به گفته‌ی خودش: ” بین سلاهای ۱۳۵۵ و ۱۳۶۲ علاوه بر فعالیت مداوم در زمینه‌ی هنرهای تجسمی به فعالیتهای دیگر از قبیل معماری داخلی، طراحی صحنه و لباس برای تئاتر، سینما و تلویزیوون و تصویرگری کتاب‌های کودکان پرداختم. از کارهای معروف این دوره می‌توانم طراحی عروسک‌ها و لباس‌ها و کتاب مربوط به ”لوبیای سحرآمیز” کار اردشیر کشاورزی، طراحی صحنه و لباس‌ها و ماسک‌های ”سبزه دوست بچه‌ها” کار رضا ژیان و طراحی صحنه و عروسک‌های ”قصه‌ی کرم شب‌تاب” برای تلویزیون که باز کار اردشیر کشاورزی بود نام ببرم.

دو سال خدمت سربازی که تجربه‌ی مستقیمی از تنگدستی و تیره‌روزی مردمان روستایی به او می‌بخشد، نقطه‌ی عطفی در ذهنیت خاکدان می‌شود. در حالی که تا این زمان به سبک اکسپرسیونیسم آبستره و دیرتر سورئالیسم کار می‌کرد از این پس به رئالیسم کشیده می‌شود.

در گفت‌وگویی با محمدرضا شاهرخی‌نژاد خاکدان می‌گوید: من با تأثیر از مکاتب غربی کار کرده ام و مى کنم یعنى با تمام مضامین سنتى‌اش و همچنین روش رئالیستى اش… و اینکه خودش را از نقاشى تحلیلى دور کرده اما باز هم به قواعد نقاشی غربی پایبند است…. وحشتم این بود که جزء کسانى بشوم که فقط اداى آنها را درآورم. در نمایشگاههاى اولى خودم ادا درآوردم، اداى پیکاسو درآوردن خیلى کار بیهوده اى است. اما اگر آدم جوهر خودش را نشناسد دچار افسردگى مى شود، دنبال چیزى بودم که آن را با عشق ادامه دهم. .. در عین حال کمبود هویت فرهنگی خودمان را در کارهایم احساس می‌کردم و درهم‌آمیختن این دو دنیای ناهمساز که اغلب بسیاری از هنرمندان جوان را دچار گردابی ذهنی می‌کند، انرژی زیادی از من می‌گرفت.”

دومین نقطه‌ی عطف زندگیش انقلاب و جنگ ایران و عراق بود که تغییرات مهمی در شیوه‌ی خردورزی‌اش به وجود آورد. حال، مردم هم پا بر صحنه‌ی نقاشیهایش می‌گذارد، “کارگران، طبقات تنگدست، تنهایی، مرگ، شکنجه، تضادهای اجتماعی و فرهنگی و …، در فضایی با رنگ‌های قهوه‌ای و نوری که یادآور آثار نقاشان سده‌ی ۱۸ وو ۱۹ اروپاست، با ساخت و سازهای دقیق، موضوع و روش کار او می‌شود. این مجموعه آثار، کاملاً منفک از فضای سوررئالیستی گذشته نبوده است و ابهام و چندپهلویی هنوز غالب بر فضای نقاشی‌هایش بودند. عناصری از گذشته مثل ابر، پس‌زمینه‌های مبهم و سطوح وسیع و زمان و مکان معین هنوز در کارهایش حضور داشتند و ابهام‌سازی می‌کردند.”

در سال ۱۳۶۲ برای دیدن خواهرش در کانادا به آلمان سفر می‌کند، اما چنین اتفاق می‌افتد که همانجا می‌ماند. نقاشی کوچکی را به پاس مهربانی‌های همسایه‌ی سالمند خود می‌کشد و وقتی آن را به او می‌دهد شگفت‌زده می‌شود و نخست خیال می‌کند واحد پولی بابت آن از او می‌خواهد. وقتی می‌فهمد هدیه است می‌رود و ساعتی نگذشته برمی‌گردد ومی‌گوید آن را به یکی از گالری‌های شهر برده و خانم صاحب گالری می‌خواهد او را ببیند. و به این ترتیب خاکدان پا به صحنه هنر آلمان می‌گذارد.

“نخستین برخورد من ا اوضاع هنری آن زمان در آلمان با تردیدی بزرگ همراه بود. متداول‌ترین سبک نقاشی آن دوره سبک نوین ویلدن Neuen Wilden (وحشی‌های جوان) بود که گونه‌ای اکسپرسیونیسم با خصوصیت‌های خشن را ارائه می‌داد و پاسخی به بن‌بست تاریک حاکم بر نقاشی آونگارد آن زمان انگاشته می‌شد… ”

“از کارهاى آن زمان هیچ چیز نمی‌فهمیدم، براى من هم مدت زیادى طول کشید که آنها را درک کنم و در ضمن نمى‌توانستم اداى آنها را دربیاورم. من هم مى‌توانستم جزیى از وحشى‌هاى جوان باشم. اما در من لایه‌هاى عرفانى و در عین حال واقع‌گرایانه بود و به همین دلایل نتوانستم آنها را قبول کنم . طرز فکر نقاشان آن زمان آلمان طور دیگرى بود. هنرمند خودش بانى یک نوع طرز فکر مى‌شود اما خودش ثمره یک نوع سیستم اقتصادى، سیاسى یا اجتماعى است. هر چقدر هم ادعا کند که طرفدار هیچ نوع سیستم سیاسى نیست یا لامذهب است یا دیندار، اما محصول یک جامعه است، رفتار یک هنرمند حتى به موقعیت اکولوژیکى هم بستگى دارد. آلمانى‌ها از من مى‌پرسند این نورى که در تابلوهاى تو است از کجا مى‌آید؟ همیشه به آنها گفته‌ام از ایران. عوامل زیادی می‌توانند بر نقاش و نقاشی تاثیر بگذارند.”

طبیعت بی‌جان‌هایش در آلمان هواخواه پیدا می‌کند. کهنگی، کودکی، سرشت زودگذر اشیا و مردمان (انسانها)، فرسودگی، کنارافتادگی و به‌خصوص گذر زمان ویژگی مشترک این بی‌جان‌ها می‌باشد. برخی از این دست آثارش از سوی ناشران معتبر آلمان، در تیراژ محدودی به شکل پوستر و با کیفیت بالایی چاپ، شماره‌گذاری و امضا شده و به فروش می‌رسیدند. کار دیگری که واحد خاکدان در آلمان به آن می‌پردازد، تصویرگری کتاب است. «تقریباً یک سالی بعد از اقامتم در آلمان، با نویسنده‌ی بسیار معروفی که برای کودکان کتاب می‌نوشت آشنا شدم. او وقتی کارهای مرا دید، پیشنهاد کرد که یکی از داستان‌های او را تصویرگری کنم. این مقدمه‌ای شد تا در آلمان به‌عنوان تصویرگر کتاب‌های کودکان و نوجوانان و نیز طراح روی جلد، اسم و رسمی پیدا کنم، و با خیلی از ناشران بزرگ آلمان کار کنم. البته به این کار به‌عنوان حرفه‌ی دوم برخورد می‌کنم. کارهای دیگری نظیر طراحی صحنه و طراحی لباس نیز انجام داده‌ام و فکر می‌کنم وقتی استعداد و تواناییش هست چرا انجام نشود.»

اما کار اصلی خاکدان نقاشی باقی می‌ماند. در سال ۱۳۷۲ بورسی برای استفاده از آتلیه دولتی از شهر اوبرهوزن دریافت می‌کند و تا سال ۱۳۷۵ در آن آتلیه کار می‌کند و ثمره‌ی کارش را در چندین نمایشگاه انفرادی در آلمان و هلند به نمایش می‌گذارد.

«در کارهایم همه چیز را از قبل پیش‌بینی می‌کنم. مواقعی هست که دقیقاً جای همه‌ی اجزای کار را مشخص می‌کنم. و این زمانی است که دیدن یک فضا و یا شخص و یا یک نقاشی، انگیزه و ایده‌ی تازه‌ای را در من به‌وجود می‌آورد. بسیاری از اوقات هم بدون هیچ زمینه‌ی فکری از قبل تعیین شده‌ای کار می‌کنم. یعنی یک بوم قهوه‌ای، بِژ یا کرم را مقابلم می‌گذارم و با قلم‌موی نازک که آغشته به رنگ روغن رقیق است، مستقیماً روی آن طراحی می‌کنم. معمولاً با یک کمپوزسیون دقیق و با خط‌های ساده‌ای شروع می‌شود. بعد با یک قلم‌موی پهن شروع به لکه‌گذاری می‌کنم، سپس به لکه‌های رنگ نگاه می‌کنم تا ببینم که چه چیزی را می‌شود از توی آن درآورد. فرم کلی اشیا را مشخص کرده و بعد وارد جزئیات می‌شوم. کاری به ابعاد ۱۵۰ ×۱۲۰ سانتی‌متر، چیزی در حدود یک ماه و نیم زمان می‌برد، تا تمامش کنم.»

«تقریباً هشتاد درصد آن‌چه در نقاشی‌های من می‌بینید، ذهنی هستند. همیشه مسابقه‌ای با قدرت تصور خود دارم و سعی می‌کنم تا حد ممکن اشیا را ذهنی بکشم. اگر به اشکال برخوردم در آن صورت از عکس یا شیئ استفاده می‌کنم. بسیاری از اشیا را که نقاشی کرده‌ام، متعلق به زمان‌های دوری بوده و دیگر وجود ندارند. مثلاً اسب قرمزی که در سه سالگی داشتم و بارها در کارهایم استفاده کرده‌ام.»

«از تلفیق عناصر آثار بزرگان نقاشی در کارهایم هراسی ندارم، بلکه به عکس از آنان به عنوان الفبای زبان نقاشی خودم و ابزار کار استفاده می‌کنم. در بسیاری موارد مایلم یک اثر تا حدودی به عنوان یک معمای لاینحل باقی بماند. به همین دلیل هویت زمانی و مکانی را در خیلی از کارهایم عمداً در زیر هاله‌ای پنهان می‌کنم.”

“اشیایى که در تابلوهایم وجود دارند به مرور زمان به حروف و حرفهایم تبدیل شده‌اند. یک شاعر اول خیلى مى‌سراید و می‌نویسد تا منظورش را به مردم بفهماند. این مسئله در نقاشى هم صدق مى کند یعنى زمانى با کشیدن انسانهایى که ایستاده‌اند و صدها چمدان، مهاجرت را نشان مى‌دهند و از زمان دیگرى یک چمدان باز مى‌تواند زندگى مهاجران را نشان دهد.

این بی‌هویتی زمان ومکانی و رسیدن به الفبای نقاشی با پشتوانه آشنایی ژرف با فرهنگ خاور و باختر از کودکی است که خاکدان را نقاشی با زبانی همه‌گیر می‌کند.

منابع:

گفت وگو با شفق سعد فراایران ش. ۳ & 4، ۱۳۷۹
گفت وگو یا محمدرضا شاهرخی نژاد www.dlisland.com/4536
گفت وگو با حسن موریزی‌نژاد و وحید شفیعیان، دوهفته نامه هنرهای تجسمی تندیس، ش.۷۳ اردیبهشت ۱۳۸۵

متولد ۱۳۴۱ تهران – هنر ‌آموخته‌ی استادان سفال‌گری و مجسمه‌سازی

نمایشگاه‌های گروهی:

۱۳۹۰ اکتبر رود پوشیده زندگی، اما من هنوز دارم یک استکان چای عصر خودم را می نوشم، گالری ایزابل ون دن آینده، دوبی
1390 جشنواره هنری دوبی، گالری ایزابل ون دن آینده، دوبی
1389 چیدمان، آسیاب، گالری خاک؛ تهران
1388-۸۹ نخستین جشنواره بین‌المللی هنر امروز، الجزیره، موزه ملی هنر مدرن و معاصر
1388 رعد و برق، گالری تادوس روپک، تالار دویچه بانک، سالزبورگ، اطریش
1388 رعد و برق، گالری تادوس روپک، پاریس
1388 آنچه در محله می‌گذرد، گالری ۲۱، دوبی
1387 پیام‌آور، بورگه، بروکسل، بلژیک
1387 نقش، بیشنی نسبت به جنسیت و نقش‌ها در ایران، موزه هنرهای اسلامی، موزه پرگامن، برلن
1387 نمایشگاه در خیریه مهک، تهران
1387 امید، خیریه، دوبی
1387 جشنواره هنر دوبی، گالری ب۲۱، دوبی
1387 زمین بازی، خاور بدون مرز، فضای لویی وویتون، پاریس
1386 شب‌های جادویی در دوبی، دوبی
1386، هنر پاریس، گالری جاده ابریشم؛ تهران
1386 (سپتامبر) ـ ۱۳۸۷ (ژانویه)، جانوران و مردمان:، پارک ویلت، پاریس
1386 درون و بیرون ایران، گالری گری، لندن
1385 – ۱۳۸۶ دیو، منطقه‌های تازه، موزه هنر مدرن، فرایبورگ، آلمان
1385 جاده می‌کشد، منطقه‌های تازه، دو هالن، بروگه، بلژیک
1384 وقتی هنوز بچه بودم، گالری XVA، دوبی
1384 جاده می‌کشد، سری آمازون، گالری ذهن‌های شورشی، برلن
1384 قسمت، پنجاه و یکمین جشنواره بین‌المللی هنر، دوسالانه‌ی ونیز
1383 خاموشی زرد نرگس، باغهای ایرانی، دانایی باستانی/بینش‌های نو، موزه هنرهای معاصر، تهران ۱۳۸۳ مانکن، گالری ملی ارمنستان، ایروان
1383 مارمولکها، نمایشگاه سفال امروز، موزه هنرهای معاصر، اصفهان
1382 هنرمندان امروز اریانی در پیترو دلا واله، مدرسه ایتالیایی، تهران
1381 خاموش/ روشن (سقط جنین)، دومین نمایشگاه هنر مفهومی به نام هنر نو، موزه هنرهای معاصر، تهران
1380 هفتمین نمایشگاه‌های بین‌المللی زنان هنرمند، گالری مجازی اعتیاد هنر
1380 نخستین نمایشگاه هنر مفهومی، موزه هنرهای معاصر
1380 هنر امروز ایران، مرکز باربیکن، لندن
1380 سفالگران، کمیسیون ملی ایرانی برای یونسکو، ایران
1379 اکباتانا، مرکز هنر معاصر نیکولاج، کپنهاگ، دانمارک
1389 هبوط ، گالری سیحون، تهران
1389 باشگاه زنان کانادایی، گالری برگ، تهران
1378 گالری گلستان، تهران
1375 اشیای انتزاعی سفالین، گالری گلستان، تهران
1383 اشیای انتزاعی سفالین، موزه هنرهای معااصر، تهران
1972 سفارت هلند، تهران
1371 موزه هنرهای معاصر، تهران
1368 گالری پافر، تهران

نمایشگاه‌های انفرادی:
1390 نام، هنوز نامعلوم؟ گالری آی.وی.دی.یی، دوبی
1389 اجرا، چیدمان و ویدئو به نام اجرا
1388 گالری اون، تهران
1372 نقاشی‌های دیواری و شکل‌های انتزاعی، گالری کلاسیک، اصفهان

تجربه‌های گروهی:
1383 فرشتگان هبوط کرده، چیدمان ۷ فرشته گریان، برای بم، تهران
1382 برنامه بین‌المللی رزیدنسی کارخانه سپید بگ، ژوهانسبورگ، افریقای جنوبی
1382 طلسم‌های خوشبختی، گالری گلستان، تهران
1382 در جاده، چیدمان متحرک، تهران
1381 نشست “آداب فرهنگی در منطقه” بیروت، لبنان
1380 جشنواره فرهنگ و تمدن کناره‌های خلیج فارس، جزیره قشم، ایران
1380 کارگاه بین‌‌المللی کوج، دهلی نو، هند
1379 کودکان شهر تاریک؛ تهران
1377 تجربه ۹۸، هنر مفهومی و چیدمان، تهران
1376 جاده می‌کشد، تهران

عضویت:
1386 عضو هئیت داوران هشتمین دوسالانه سرامیک و شیشه، مرکز فرهنگی صبا، تهران
1380 عضو هئیت گزینش و داوران هفتمین دوسالانه هنر سفال؛ موزه هنرهای معاصر، تهران

اثر در مجموعه‌ها
قسمت، مجموعه خصوصی، لوچیانو بنتون

جایزه:
1377 برنده جایزه ویژه نمایشگاه، سوسکها، موزه هنرهای معاصر، تهران

حیغ بنفش

بیتا فیاضی
جست‌وجوگر راز زندگی

بیتا فیاضی، هنرمند پیشرو چند‌رسانه‌ای، در ۱۳۴۱ در تهران به دنیا آمده است، هنرآموزی را نزد استادانی مانند حاج عبدالله مهری، مهدی انوشفر، رؤیا جاویدنیا و اوژن سیروسی با سفال‌گری آغاز می‌کند و نخستین نمایشگاهش به نام نقاشیهای دیواری و شکلهای انتزاعی را در ۱۳۷۲ در گالری کلاسیک اصفهان برگزار می‌کند. سپس به فراگیری مجسمه‌سازی نزد پیکرسازانی ماند یونس فیاض و رامین سادات قرین، می‌پردازد و به گفته‌ی خودش درمی‌یابد که ”کار سه‌بعدی مفهومی، دست‌افزار یا مدیوم اوست.“ به این ترتیب، از ۲۷ سالگی به مجسمه‌سازی و چیدمان رو می‌آورد و نخستین کاری که می‌کند ساختن ۲۰۰ سگ سفالی له شده و زیر ماشین رفته است. از آنها چیدمانی به نام جاده می‌کّشد برپا می‌دارد و در نهایت همه‌شان را در گوری به خاک می‌سپارد که سپس بر فرازش آسمان‌خراشی ساخته می‌شود. فیلمی از کل روند برداشته می‌شود، و سالها بعد چیدمانی با همین نام در برلن برگزار می‌کند (۱۳۸۴).

وقتی از بیتا پرسیده می‌شود که چه چیز الهام‌بخش او در آفرینش هنری است، گفته‌ی لوئیز بوژوآ را تکرار می‌کند: ”هنر در باره‌ی هنر نیست، هنر در باره‌ی زندگی است.“ ”من راز رویدادهایی را که در پیرامونم رخ می‌دهد، دوست دارم“ و با این کنجکاوی شدید نسبت به محیط، از تمام چیزها و موجودات زنده پیرامونش الهام می‌گیرد.

در سال ۱۳۷۷ همراه با چهار هنرمند دیگر خانه‌ای متروک نزدیک حسینه ارشاد را که قرار بود خراب شود تا آسمان‌خراشی به جایش ساخته شود، کارگاه خود می‌کنند و بیتا یک سلسله کلاغ که برایش پرنده‌های خنده‌دار و مفتون‌کننده‌ای هستند، می‌سازد و آنها را روی صندوق‌های میوه و سقف ایستگاه اتوبوس نزدیک خانه می‌چیند و مازیار بهاری مستندی با نام آزمایش گروه ۷۷، هنر ناپایدار (هنر ویرانگری) از کل این روند تبدیل خانه به کارگاه می‌سازد. چیدمان که توجه زیادی را به خود جلب می‌کند، تأثیر ویرانگری را بر موجودات زنده به نمایش می‌گذارد. (بیتا باز هم ۲۰۰ کلاغ می‌سازد و در نشست ”آداب فرهنگی در منطقه“ که ۱۳۸۱ در بیروت برگزار شد، آنها را درخانه‌ای قدیمی به نام ”خانه‌ی زیکو“ و باز روی سقف ایستگاه اتوبوس کنار خانه می‌چیند و شگفت‌زده می‌شود وقتی می‌فهمد که بیروت کلاغ ندارد.)

به این ترتیب فیاضی در برانگیختن جنبش هنری نویی نقش‌آفرینی می‌کند که مخاطبین تازه‌ای را به خود جلب می‌کند و به زودی یکی از زنان هنرمندی می‌شود که در دنیای هنر ایران نقش برجسته‌ای پیدا می‌کند، آثارش در باخترزمین به نمایش گذاشته می‌شود و چهره‌ای بین‌المللی می‌یابد.

در کودکان شهر تاریک، چیدمانی چندرسانه‌ای از مجسمه‌ و ویدئو و عکاسی و نقاشی در باره‌ی تأثیرات زیانبار آلودگی هوا روی کودکان، ۳۴ مجسمه گچی بچه در اندازه طبیعی می‌سازد و می‌کوشد تا با آنها دنیایی آرمانی را به نمایش بگذارد که در آن کودکان با شادمانی به بازی مشغولند. این نخستین پروژه‌ای در تاریخ هنر امروز ایران بوده که از سوی سازمانهای متفاوت دولتی و غیردولتی پشتیبانی شد.

از دیگر چیدمانهایش ۲۰۰۰ سوسک سفالین لعاب‌دار در اندازه‌ای بزرگ‌تر از اندازه‌ی طبیعی بود که از دیدن دنیایی که این موجودات در فاضلاب خانه‌ی همسایه‌شان ساخته بودند، و آرچی، سوسکی که دون مارکیس، نویسنده و شاعر امریکایی، ساخته بود و روی ماشین‌ تحریرش گذاشته بود، الهام گرفته شده بود؛ حشره‌ای که همه به آن نفرت می‌ورزند. ” دلیل اینکه من این همه وقت خود را به پای این حشره‌ی ناخوشایند گذاشتم بیشتر علاقه‌ی ژرف من به همه‌ی موجودات است و مفتون ترسی می‌شوم که این حشره در روحهای ناتوان برمی‌انگیزاند. چگونه کسی می‌تواند دیدی از هنر داشته باشد اگر زمینه‌ی کلی آن‌را درک نکند.این موجودات هیچ نقش مثبتی در افسانه‌ها و قصه‌های شب ما ندارند. چنین نگرش تحقیرآمیزی را ما نسبت به هیچ موجود دیگری نداریم..“ و چیدمان بعدی او شمار باز هم بسیار زیادی مارمولک در اندازه‌ی طبیعی بود که به شیوه‌ای کف فضای چیدمان (ژوهانسبورگ، ۱۳۸۲ و تهران ۱۳۸۳) چیده بود که صحنه‌ی میدان نبرد را تداعی می‌کرد.

در واقع بیتا با بهره‌گیری نمادین از این موجوداتی که کمابیش هیچ‌کس دوست ندارد، می‌کوشد سبک‌سری‌های مردمی را به بازی بگیرد. اوج بازیگوشی بیتا شاید در جاده است که با سه هنرمند دیگر آن‌را اجرا می‌کند. مجسمه‌های بیتا را به پشت دو وانت می‌بندد و دور تهران راه می‌افتند با این نیت که بیننده‌های تازه‌ای (بچه‌های مدرسه‌ای، راننده‌‌های تاکسی، رفتگران، مغازه‌دارها و…) جز هنردوستان و فرهیختگان گالری‌رو بیابند. همانند این تجربه را در زمین بازی می بینیم که که برای فضای فرهنگی لویی وویتون در نمایشگاه خاور بدون مرز ( ۱۳۸۸، پاریس) با سیتروئنی اجرا کرد که از در و دیوارش اسباب بازی بیرون می‌ریخت و شتری هم در پشتش بود. دو تجربه گروهی دیگر او در هنر همگانی، چیدمان طلسمهای خوشبختی (۱۳۸۲) با همکاری چهار هنرمند دیگر در گالری گلستان و برای بم همراه با شش هنرمند دیگر بود که در انباری در مرکز تهران به مناسبت فاجعه زلزله بم برگزار شد که برای فروش آثارشان مانند دست‌فروشان دور محل به راه افتادند. کار دیگر فیاضی در این رویداد، نمایش هبوط هفت فرشته گریان در فضایی بود که با نور بنفش آبی نئون روی دیواری روشن می‌شد که همه فرشتگان به آن چشم دوخته بودند.

قسمت که در پنجاه و یکمین دوسالانه ونیز (۱۳۸۴) به نمایش گذاشته می‌شود، چیدمانی است که در آن نوزادهایی طلایی را به نمایش می‌گذارد که در ارتفاعهای متفاوت در هوا آویزان هستند و با هم واژه‌ی قسمت را در هوا می‌نویسند و سرچشمه،‌ مادر ـ آفریننده درهم‌شکسته و بی‌مایه پشت سر گذاشته می‌شود.

به گفته خودش هفت سال نوزاد می‌ساخته که الهام بخشش دیدن عکس به خاک سپاری کودکی در جنگ بوسنی بوده که گلوله‌ای سینه‌اش را سوراخ کرده بود و این پرسش از همان لحظه سخت ذهنش را درگیر می‌کند که ”چه اگر نوزاد بتواند نگاهی آنی از سرنوشتش داشته باشد؟” و شاید حتی پیش از آن، که می‌تواند یکی از دلمشغولی‌هایش هنگام ساختن جنینهایش در روشن/خاموش (سقط جنین) بوده باشد؛ ۱۰ مجسمه فایبرگلاس شفاف در جعبه‌هایی از پلکسی‌گلاس که از سقف آویزان شده بودند و بند ناف‌شان آنها را به زمین پیوند می‌زد و قلب‌هایشان با لامپهای رنگی دیودی کوچکی که با صدای تپش قلب روشن و خاموش می‌شد(۱۳۸۱، موزه هنرهای امروز تهران).

بیتا که می‌خواهد راز زندگی را دریابد و پاسخی به پرسشهایش بیابد، با گذاشتن خود در حالت ذهنی یا عاطفی دیگران به لحظه‌ای می‌رسد که احساس می‌کند به اندازه‌ی کافی اعتماد به نفس یافته تا به موضوعش شکل بخشد و این حالت به بهترین شکل در آنچه در محله روی می‌دهد، دیده می‌شود. ”ابتدا تصمیم داشتم روی یک خانواده کوچک ایرانی کار کنم. سپس انگاره‌ی القاگرانه‌تری از فرهنگ‌مان از راه رسید. ایران آن کشور سیاه و سفیدی نیست که رسانه‌ها به نمایش می‌گذارند. اجتماعی چند ملیتی است با فرهنگ‌ها، لایه‌ها و پیچیدگی‌های فراوان.“ و این چندگونگی در این اثر به خوبی به نمایش گذاشته شده است. به گفته خودش شخصیت‌هایش آنهایی است که رویش تأثیر گذاشته‌اند، هر چند که شاید حتی او را ندیده باشند. کار را با شکل‌بخشیدن به شخصیتها با گِل و گچ آغاز می‌کند، اما در نهایت آنها را از فایبرگلاس و پلی‌استر می‌سازد و رکنی حائری‌زاده با نقاشی بر تن‌شان لباس می‌کند. (۱۳۸۸، گالری بی ۲۱، دوبی). فیاضی با رندی و خوش‌مزگی، صفات درونزادی شخصیتهایش را به نمایش می‌گذارد. او بر این باور است که از کنترل پیامی که می‌خواهد از راه هنرش برساند، با بیرون رفتن کار از کارگاهش دست می‌کشد. و داوری را به بیننده می‌سپارد. می‌گوید: ”این آنها هستند که اثر را تعریف می‌کنند. من همیشه خود را هنرمندی مرده، بدون هیچ پیشینه‌ای از آفرینش هنری می‌پندارم.“

”جنسبت و مقایسه‌ی نقشها در کارهایم جایی ندارد،. نوزاد که به دنیا می‌آید، نمی‌داند مرد است یا زن، ژنها و اصول و احکام جامعه‌مان در این باره تصمیم می‌گیرند..“ و این باور را چیدمانش در نمایشگاهی به نام نقش، بینش‌هایی در باره‌ی جنسیت و سرمشقها در ایران به نمایش می‌گذارد که در موزه هنر اسلامی پرگامون برلن برگزار شد. آرایش و رنگ‌آمیزی ۱۵ نوزاد خفته بر بالینی خاردار و فلزی که این اثر را می‌سازد، و به گونه‌ای تداعی‌کننده‌ی قالیچه‌های تزئینی تمدن باستانی ایرانی است، به همین تعریف جنسیت، سرکوب فردیت و تعیین سرنوشتش از سوی جامعه از دیرباز اشاره دارد.

این نگاه نمادین تاریک و طنزآمیز نسبت به قسمت آیندۀ گونه‌مان به روشنی در چیدمانش به نام باربکیو هم (گالری اون، ۱۳۸۸) به نمایش گذاشته می‌شود؛ زنی شکمش مانند بره‌ای که برای میهمانی بزرگی آماده می‌شود، پر و باربکیو می‌شود، میز بزرگی چیده و داخل شکمی‌ها که بیشتر نوزاد هستند و جفت تولیدکننده‌ سربریده‌شان دیس‌های روی میز را پر می‌کنند.

در چیدمان منظره‌ی شهر در نمایشگاهی گروهی که در نگارخانه خاک برگزار می‌شود بار دیگر بیتا را می‌بینیم که به سراغ موجوداتی می‌رود که کسی آنها را دوست ندارد، جفت‌هایی از عقرب، مگس، آفتاب‌پرست، آخوندک، ملخ، عنکبوت امریکایی در فضایی کنام‌وار که عنکبوت‌ها به آن یورش برده‌اند و انگار دارند در عمل نشان می‌دهند که عشق و نفرت پشت و روی یک سکه‌اند.

پرسش آیا ما زندگی‌مان را می‌پوشیم؟ بن‌مایه‌ی است که در مانکن (۱۳۸۳) به آن می‌پردازد که جامه‌ای بر تن دارد با نگاره‌هایی سیلک اسکرینی از رویدادها و خاطره‌ها، مردمان و جاهایی که تأثیر ژرفی بر او داشته است و آنها را از آلبوم‌های خانوادگی بیرون می‌کشد. با زلمزیمبوهایی در یک دست و عصایی با سر دیو در دست دیگر خودش نقش مانکن را بازی می‌کند و در کوچه‌ها و خیابانهای شهر تهران و ایروان ارمنستان لب فروبسته و خاموش راه می‌رود. همین مانکن و با همین لباسِ دفترچه ‌خاطراتی را در جهیزیه گلی (۱۳۸۸، پاریس) می‌بینیم که در بزرگ‌ترین صندوقچه از هفت صندوقچه باز هم پوشیده از عکسهای همانند ایستاده، یا مشغول درآوردن و بازبینی بقچه‌های جهیزیه و چیزهای درونشان از صندوق‌هاست در حالی‌که قصه‌ی زندگی گلی از یک بلندگو به فارسی و از بلندگوی دیگر به انگلیسی بازگو می‌شود.؛ دختر کوچکی که به دلیل تنگدستی در ۱۲ سالگی به ازدواج مردی بس بزرگ‌تردرآورده می‌شود.

و این همه کمابیش همان پیشینه هنری فیاضی را می‌سازد که خود چشم به آن می‌پوشد و خود را در آنها مرده می‌پندارد تا بتواند هم‌چنان به آزمایشگری در زمینه‌های گوناگون ادامه دهد و همچنان بگذارد که انگاره‌های خامش او را برای به واقعیت پیوستن در قالب هنر رهبری کنند.

منابع:
کارنامه آثار به قلم خودش
بروشور نمایشگاه آنچه در محله می‌گذرد، گالری ب ۲۱ دوبی.
Tableaux of daily مقاله‌ای که به مناسبت چیدمان قسمت در پنجاهمین دوسالانه ونیز در مجله‌ای دانمارکی به چاپ می‌رسد (.www.zmga.dk/showmag.php?mid=rghdg&pageid=83)
مجله National Geographic: Orient Sans Frontieres شماره ویژه برای نمایشگاه فضای لویی وویتون، پاریس، ۲۰۰۸

بازبینی نمایشگاه‌‌ها در سایت‌ها:

http://www.iranian.com/Arts/2000/January/soosk.html
http://www.iranian.com/Arts/2001/May/London/fayyazi.html
http://www.guardian.co.uk/arts/story/0,3604,471498,00.html
http://www.artaddiction.se/7fem_fayyazi.htm
http://www.thehotspotonline.com/blahblah/articles/IranArt.htm
http://www.iran-bulletin.org/Art_Review.html
http://www.bbc.co.uk/worldservice/arts/highlights/010427_iranian.shtml
http://www.khojworkshop.org/khoj2001_r3.htm
http://www.britishcouncil.org/visitingarts/v43it3.html

 

(۱۳۹۲- ۱۳۴۴)

تحصیلات:

لیسانس عکاسی، دانشگاه تهران،

نمایشگاه‌های انفرادی:

۱۳۸۷- گالری اثر، تهران

۱۳۸۵- گالری لی کاسینگ، تورنتو، کانادا

۱۳۸۵- گالری آسچیس، تورنتو، کانادا

۱۳۸۵- گالری نادر مسعود، نیویورک، امریکا

۱۳۸۴- مبانی فتوگرافی کونتریپ، بروکسل، بلژیک

۱۳۸۴- مرکز عکاسی وی.یو ، کبک، کانادا

۱۳۸۴- گالری اثر، تهران

۱۳۸۴- موزه گالری اهمان، نیویورک، امریکا

۱۳۸۲- گالری یو.وی، پاریس، فرانسه

۱۳۸۱- گالری نادر، نیویورک، امریکا

۱۳۸۱- گالری پارکرسون، هوستون، امریکا

۱۳۸۰- گالری سیحون، تهران

۱۳۷۹- گالری سیحون، تهران

۱۳۷۶- گالری سیحون، تهران

۱۳۷۴- گالری سیحون، تهران

برگزیده‌‌ی نمایشگاه‌های گروهی:

۱۳۸۹- مارتین گروپیوس بو برلن، تصویر، برلن، آلمان

۱۳۸۸- موزه‌ی هنر چلسی، ایران از درون تا برون، نیویورک

۱۳۸۸- موزه‌ی بریتانیا، لندن، انگلستان

۱۳۸۷- ‌رازهای نجوا شده، رؤیاهای زیر لب گفته شده، گالریهای مل، لندن

۱۳۸۷- موزه‌ی هنر بخش لس‌آنجلس، لس‌آنجلس، امریکا

۱۳۸۷- میزگرد هنر معاصر، فوکوس، لندن، انگستان

۱۳۸۶- خانه‌ی عکاسی اروپا، پاریس، فرانسه

۱۳۸۵- گالری هنرهای توتال، دوبی، امارات

۱۳۸۵- گالری هنری گولد کوست (کرانۀ طلایی)، استرالیا

۱۳۸۵- آگادمی هنرهای هونولولو، هونولولو، هاوایی

۱۳۸۴- هنر پس از انقلاب، سن سباستین، اسپانیا

۱۳۸۴- جشنواره‌ی هنر آرکو، مادرید، اسپانیا

۱۳۸۳- گالری لی کاسینگ، تورنتو، کانادا

۱۳۸۳- مسلمانان، تهران، استانبول، پاریس و داکار، موزه‌ی لا ویلت، پاریس، فرانسه

۱۳۸۳- پنجمین ماه عکاسی بین‌المللی در مسکو، روسیه

۱۳۸۲- جشنواره‌ی هنر عکاسی، گالری وی.یو، پاریس، فرانسه

۱۳۸۲- نمایش گروهی، یگانه‌ها، گالری وی.یو، پاریس، فرانسه

۱۳۸۲- نمایش گروهی، گالری آرتا، کارخانه‌ی رسومات، تورنتو، کانادا

۱۳۸۲- هنر بروکسل، هنر سده‌ی ۲۱، گالری وی.یو، بروکسل، بلژیک

۱۳۸۲- جشنوار هنر عکاسی، گالری وی.یو، پاریس، فرانسه

۱۳۸۱- خاطرات پییر، موزه‌ی محله‌ی بوزآر دو فرجوس، فرانسه

۱۳۸۱- ۲۰ سال عکاسی در ایران، ۴۰ عکاس ایرانی، موزه‌ی هنرهای معاصر، تهران

۱۳۸۰- پنجمین جشنواره‌ی عکاسی آلپو، سوریه

نمایشگاه‌های هنر مفهومی:

۱۳۸۴- روشن کردن دروازه‌ی ملت، عکس، چیدمان ویدئویی، گالری اثر، تهران

۱۳۸۱- دومین نمایشگاه هنر مفهمومی، رازهای واژه‌ها، موزه‌ی هنرهای معاصر، تهران

۱۳۸۱- نمایشگاه هنر مفهومی ایران، موزه‌ی زاگرب، زاگرب، کروآسی

۱۳۸۰- نخستین نمایشگاه هنر مفهومی، عاشورا، چیدمان با همکاری یک نقاش معاصر ایرانی، موزه‌ی هنرهای معاصر، تهران

۱۳۸۰- عکس‌ها، ویدئو و نقاشی چیدمان عاشورا با همکاری یک نقاش معاصر ایرانی، مرکز یونسکو، بیروت، لبنان

۱۳۷۹- شهر تاریک کودکان، چیدمان، ویدئو، نقاشی، مجسمه، با سه هنرمند دیگر ایرانی در باره‌ی آلودگی هوای تهران

فیلم و ویدئو:

۱۳۸۳- فداکاری، هنر ویدئویی، تهران

۱۳۸۳- مراحل، هنر ویدئویی، تهران

۱۳۸۳-۱۳۷۹-عاشورا، هنر ویدئویی، تهران

۱۳۷۸- بی‌نام، ویدئویی کوتاه در باره‌ی آلودگی هوای تهران، تهران

۱۳۷۶- پرسپولیس، چیدمان ویدئویی، تهران

صادق تیرافکن
در جست‌وجوی هویت ملی مردانه

مترجم : رویا منجم
یادداشت: گفت‌وگوهای تیرافکن با مجله‌ی کَنوَس (Canvas هنر و فرهنگ خاورمیانه و دنیای عرب، جلد ۳، ۲۰۰۹) و با اخبار هنری آسیا (جلد ۱۸. ۲۰۰۸) و اشاره‌های خود او درباره‌ی نمایشگاه‌های متفاوتش که در کاتالوگ‌های نمایشگاه به چاپ رسیده مایه‌های الهام بوده‌اند.

صادق تیرافکن در سال ۱۳۴۴ از مادر و پدری ایرانی در کربلا به دنیا آمد و مانند تمامی خانواده‌های ایرانی در عراق آن زمان، در سال ۱۳۵۰ از سوی صدام حسین از عراق اخراج شدند. برای همین درست پیش از انقلاب اسلامی آنان به ایران گریختند. تیرافکن از ۱۵ تا ۱۸ سالگی عضو بسیج بود و در جنگ ایران و عراق شرکت کرد. این تجربه تأثیر ژرفی بر او گذاشت که هنوز هم در کارش طنین‌ دارد. در گفت‌وگویی با مجله‌ی کنوس در حالی که عکس های آن سال هایش را نشان می‌دهد می‌گوید: ”بیشتر این افراد دیگر در این دنیا نیستند و تماسم با بقیه را هم از دست داده‌ام.“ مجموعه‌ی عاشورا، که مجموعه‌ای ادامه‌دار است از این سال‌های تجربه‌ی مستقیم دینی‌اش سرچشمه می‌گیرد، و در همین زمان است که آهنگ آن می‌کند تا هنر را پیشه خود سازد و به دانشگاه تهران می‌رود و در ۱۳۶۸ از رشته‌ی عکاسی این دانشگاه فارغ‌التحصیل می‌شود. ”من عکاسی را با ثبت آنچه در پیرامونم بود آغاز کردم، اکنون آنچه را که در پیرامونم است به استودیو می‌برم و به آنچه از منشور زندگی و فرهنگ خود می‌ببینم دگرگون می‌کنم. انگاره‌ای در قالب عکس آغاز می‌شود، اما ممکن است کلاژ یا ویدئو شود.“ علاقه‌ی همزمان ژرفش به تئاتر و فیلم اغلب باعث می‌شود که کارش آمیزه‌ای از اثری تئاترمآب به صحنه درآمده (حتی وقتی در عمل عکس را به صحنه نمی‌برد) با چشم یک مستندساز باشد که تأثیر عکاس امریکایی سیندی شرمن را روی او هویدا می‌کند. مانند او از پرتره خود برای رسیدن به هدف‌های روایتی بهره می‌برد، اما در جایی که شرمن از نقاب‌های گوناگونی در عکس‌هایش سود می‌جوید، تیرافکن کمابیش همیشه شناختنی است.

”دقت و زیبایی‌ عکس به صحنه درآمده را دوست دارم و می‌کوشم بدون به صحنه درآوردن آن به آن برسم.“ فیلیپ لورکا دی کورسیا (عکاس امریکایی) و ویک مونیز (عکاس برزیلی) از دیگر عکاسانی هستند که روی او تأثیر داشته‌ا‌ند. تیرافکن پیوسته در حال جذب و فراگیری از پیرامون و به گفته خودش: ”دانشجویی همیشگی“ است.

این تا اندازه‌ای برخورد خودانگیخته‌ی تیرافکن به پروژه‌هایش را توضیح می‌دهد. پیوسته همزمان روی چند پروژه کار می‌کند و هرگز آنها را به صورت کاری جدا و در انزوا با تاریخ شروع و پایانی معلوم آغاز نمی‌کند.

گوناگونی مضمونی پیوسته هم‌چون تار و پودی در آثارش بافته و شکافته می‌شود ـ فرهنگ ایرانی، فرهنگ امروزی، فرهنگ باستانی و هویتش در جایگاه یک مرد و یک ایرانی. در عکس‌ها و ویدئوهایش، از تاریخ چندهزار ساله‌ی ایران، از دین زردشتی و پادشاهی صفوی تا امروز، از جمله تلویزیون ماهواره‌ای و فرهنگ شخصیت‌های پرآوازه بهره می‌برد. سپس لایه‌هایی از تجربه‌ی شخصی خود را به آن‌ها می‌افزاید تا فرشینه‌ای پرمایه از زیبایی‌شناسی‌ها و مفاهیمی را که با استادی بافته شده بیافریند. تیرافکن مردی سرزنده و خون‌گرم با موهای فلفل نمکی، دستانی گویا و لبخندی چابک است. ظاهر پسرانه‌ و رفتار پرانرژی‌اش آوای پخته‌ی مردی را آشکار می‌کند که در این ۴۴ سال زندگی چیزهای زیادی دیده است.“

نخستین نمایشگاه انفرادی پرتره‌هایش را در ۱۳۶۹ در گالری سیحون برگزار می‌کند. در نوامبر همان سال دعوت می‌شود تا در نمایشگاه گروهی روش‌های عکاسی‌ در پاریس شرکت کند. این سرآغاز زندگی حرفه‌ای‌اش در بیرون از ایران و انگیزه‌ای برای جابه‌جایی به نیویورک در ۱۳۷۶ می‌شود؛ تعاملش با هنرمندان باختری باورش را به ایرانی‌بودنش نیرو می‌بخشد و او را به ایران بازمی‌گرداند تا نخستین چیدمان ویدئو مفهومی را به نام پرسپولیس (تخت جمشید) در ایران تولید کند که در ۱۳۷۸ در گالری سیحون به نمایش گذاشته می‌شود.

در گفت‌وگویی با جانت ردی از اخبار هنری آسیا، در پاسخ به این پرسش که چرا پرسپولیس را به عنوان زمینه‌ی نگاره‌های خودش به کار می‌برد، می‌گوید: ”… پرسش هویت و ملیت همیشه مرا مفتون می‌کند. شکوه و عظمت هر تمدنی در یادواره‌هایی بازتاب دارد که از گذشته بازمانده و با عکاسی خود می‌خواستم بهتر دریابم که این چه چیز است که از یادواره در هر دو سطح شخصی و ملی تراوش می‌شود.“

1998 – Perspolis – Black and white print

در این دیدارش از ایران علاقه‌اش به فرهنگ‌های پیش‌اسلامی و اسلامی، از جمله هنر، فلسفه و ادبیات افزایش می‌یابد و مجموعه‌ی چغازنبیل (زیگوراتی باستانی در جنوب غربی ایران، ۱۳۷۴-۷۷)، عاشورا (۱۳۶۸-۱۳۸۳) و بخش دوم پرسپولیس (۱۳۸۱) پا به هستی می‌گذارند که در آن مردمان دیگری از دوره‌های متفاوت تاریخی را وارد چارچوب (فریم) آن می‌کند.

2008 – Multitude – 74 x110 cm- Digital photo collage

تیرافکن عکاسی را با دوربین هسل‌بلاد که عکس‌هایی پرمایه و پرجزئیات می‌گیرد، آغاز می‌کند، ولی در ۱۳۸۱ آن را با فرمت دیجیتالی حمل‌پذیر جایگزین می‌کند. برای همین است که مجموعه‌ی عاشورا از عکس‌هایی شکل گرفته که گاه اثر نهایی است و گاه به عنوان نگاره‌ای آغازین کار می‌کند که هنرمند سپس آن‌را با کامپیوتر دستکاری می‌کند. مضمون عاشورا به زیر مقوله‌هایی تقسیم می‌شود، از جمله، مد، نسل و جنسیت. به مقوله‌ی مد در مردان سیاه‌پوش می‌پردازد. بخش نخست عاشورا در ۱۳۸۰ در موزه‌ی هنرهای معاصر تهران به نمایش گذاشته می‌شود. بخشی از مردان سیاه‌پوش نخستین‌بار در کتابی ظاهر می‌شود که در ۱۳۸۴ به چاپ می‌رسد و دیرتر در گالری هنرهای زیبای واترهاوس و داد به نمایش درمی‌آید. در کل بنا به تخمین خودش تنها پنج درصد این مجموعه به نمایش همگانی درآمده است، وضعیتی که امیدوار است با چاپ تمام عکس‌ها در آینده‌ی نزدیک تغییر کند.
در ۱۳۸۱ به خوش‌نویسی رومی‌آورد که از دید او ”عالی‌ترین شکل ارتباط برای گونه‌ی مردم (انسان) است“ و رازهای واژه‌ها پا به هستی می‌گذارد که در ۱۳۸۷ در نمایشگاهی گروهی به نام رازهای نجواشده، رؤیاهای زیر لب گفته شده‌ در لندن به نمایش درمی‌آید. ”ما همه داستان‌های غم‌انگیز خود را داریم که بی‌درنگ در نگاهی آنی به دیگری بازمی‌شناسیم. برای همین حروف جداگانه در آثار من به صورت استعاره‌ای برای این نگاه‌های آنی کار می‌کنند و نشان می‌دهند که از راه تجربه‌های احساسی، ما همه در چیزهایی با هم مشترک هستیم.“

2002 – Secret of words – 63×90 cm – C print

گذشته از تاریخ ایران و هویت فردی، مردانگی و مردی هم موضوع مهمی در آثار تیرافکن بوده است که نخستین بار در مردان ایرانی (۱۳۷۹) پدیدار شد که دیرتر در ۱۳۸۵ در بلژیک به چاپ رسید. عکسی سه‌لتی از خود را که به تصویرهای خنده‌‌دار پی‌درپی comic strip می‌ماند، با پوشاندن هویتش زیر لنگی قرمز پنهان می‌کند که گویا در گذشته از نخ‌های طلایی و نقره‌ای بافته می‌شده) و در نبردهای ورزشی به کار می‌رفته و نماد مردانه‌ی جنگجو و به گفته‌ی تیرافکن ”مردمیت مرد واقعی نه تنها در ایران، بلکه در جامعه‌ی جهانی امروز“ است. می‌گوید: ”در واقع موضوع مردانگی در مجموعه‌ی در دست کار کنونی‌ام از دست دادن هویت ادامه دارد. در این مجموعه کوشیده‌ام تا پیام مردم‌دوستانه‌ای را که در این نمادهای باستانی مردی در فرهنگ من جای دارد انتقال دهم، مبادا که فراموش شوند.“
در زورخانه (۱۳۸۲-۸۳) که معابد اسلامی‌شده‌ی میترایی است و از زمان پیدایش‌شان مردان در آن به بدن‌سازی و ذهن‌سازی پرداخته‌اند و مهد فرقه‌های گوناگون پهلوانی و دیگر آیین‌های مردانه بوده است، تیرافکن می‌کوشد نشان دهد که هر چند ”همان محیط و ظاهر نگاه داشته می‌شود، ولی نه آن روحیه و آن نگرش.“

2003-۰۴ – Zoorkhaneh (Traditional Iranian sport club) – ۶۰×۹۰ cm – C.print

عجیب نیست که پروژه‌ی همزمان دیگرش، ویدنوی فداکاری (۱۳۸۲) در زورخانه روی می‌دهد، جایی‌که کشتی‌گیران لنگ‌پوش در صحنه مرکزی پشتک می‌زنند. اما درست در زیر این پوسته، جنایت‌های احساس‌های سرکش به دلایلی نهانی سخت با هم برخورد می‌کنند و دیوانگی با خشمی خروشان به رخس (رقص) می‌پردازد. این جایی است که تیرافکن تابوهای فرهنگ سنتی ایرانی را به مبارزه می‌طلبد. با الهام گرفتن از داستان حضرت ابراهیم که کمابیش پسر محبوبش را کشت تا جان‌سپاری خود را به خداوند ثابت کند، رستم که ندانسته تنها پسرش را کشت تا جان‌سپاری‌اش را به پادشاه و سرزمینش ثابت کند و امام حسین در مقام نماد فداکردن خود به پای ایمان و ایدئولوژی، تیرافکن این مجموعه را ”تعبیر هنری من از تأثیر عاطفی این داستان‌ها بر من از کودکی“ توصیف می‌کند.“ دیرتر همین مضمون را در جان‌سپاری می‌پروراند.
نمادها برای تیرافکن ”ارزش‌ها و معناهای خود را در هر فرهنگ دارند“، در حالی‌که ”غریزه‌های بنیادین مردمی، معناهای مشترکی برای مردمان سراسر دنیا دارد.“ از دید او “انار نمادین‌ترین میوه در خاورمیانه است“، و دامنه‌ی گسترده‌ای از معانی را دربرمی‌گیرد از عشق تا دنیای بیکران و در وسوسه که آن را به فیلمساز محبوبش سرجی پاراژانوف اهدا کرده، ”می‌گذارد که تماشاگران خود به شیوه‌ی خود آن را تعبیر کنند.“

در نشانه‌های تن، منحنی‌های تن و از دست دادن هویت تیرافکن با فرهنگ به صورت مُهر برخورد می‌کند که نمی‌تواند شسته یا تغییر داده شود و بنابراین بخش مهمی از هویت هر کس را می‌سازد. خالکوبی باستانی ایرانی که آدابی در میان شاهان پیش از هخامنشیان بوده، و مهرهای چوبی که برای تزئین پارچه به کار می‌رفته، الهام‌بخش نگاره‌سازی این مجموعه‌ها بوده است. اما برای تیرافکن ”مهرها در اینجا برای مهرکردن شکل مردمی به کار رفته است. گوشت بومی است که فرهنگ بر آن مهر زده است.“

2001-۰۲ – Body Curves – ۶۰×۴۶ cm- Mixed of stamps and hand written calligraphy on silver print

از چشم‌اندازی دیگر، این مجموعه را می‌توان به صورت اشک‌ریزی هنرمند برای شکوه گذشته‌ی فرهنگ ایرانی دید که اینک از سوی جوانان امروز ایرانی با ”سخن‌پراکنی‌های تجارتی فراگیر ماهواره‌ای و اینترنت“ دارد جایگزین می‌شود. همان‌طور که تیرافکن به درستی می‌گوید: ”نخستین چیزی که جنگ می‌کشد فرهنگ است. حکومت‌ها بودجه برای فرهنگ را به صفر می‌رسانند، اما برای ماهواره‌ها که آشغال‌ها را مستقیم به خانه‌های مردمان می‌برند، مایه دارد.“ نقش میراث فرهنگی در زندگی امروز یکی دیگر از پروژه‌هایی است که تیرافکن در توده‌ و جان‌سپاری به آن پرداخته که در ۱۳۸۷ در گالری اثر به نمایش درآمدند. هر دو مجموعه به بن‌مایه‌های هویت و فرهنگ می‌پردازند.
توده به زندگی همگانی شخص می‌نگرد و خیابان‌های شلوغ تهران که هر کس هنگام بیرون رفتن از خانه باید با آنها رویرو شود، و نخستین عکس‌های مستند از گروهی از مردان که به چند نسل متفاوت تعلق دارند و کنار تپه‌ای نشسته‌اند، با دستکاری تپه به سطح پرمایه و پیچیده‌ی خاک و یک فرش صفوی خاکی رنگ، تبدیل به اثری هنری می‌شود. جان‌سپاری که تودارتر و ژرف‌اندیشانه‌تر است، مجموعه‌ای از عکس‌های پی‌درپی مردان و زنانی است که به چهار دیوار گالری تابیده شده، در مرکز ساختاری شیشه‌ای زیگورات‌مانند و تابنده‌ای به رنگ زرد و سبز است که به گذشته‌ی زردشتی ایران اشاره دارد. این اثر هوشیارانه شکسته‌نفسانه‌تر از پروژه‌های پیشین اوست و عناصری از هنر چیدمان را در خود دارد که برای هنرمند تازه است و امیدوار است که این پروژه را بپروراند و در جای دیگری به نمایش بگذارد.

نجواهای خاور (۱۳۸۵-۱۳۸۶) به پرسش دمکراسی می‌پردازد و اینکه چگونه امریکا حساسیت کمی به فرهنگ، دین و سبک زندگی در منطقه نشان می‌دهد، و تنها به عملیات نظامی توجه دارد. با تعبیر فرش ایرانی، تیرافکن به دنبال نگاه داشتن سنت‌هاست.

2006-۰۷-Whispers of the East 3

تازه‌ترین پروژه‌ی او فرشینه‌ی مردمی (۱۳۸۸-۱۳۸۹) بزرگداشت هنر سنتی و هنرمندان ناشناخته‌ی زادگاهش برای بستن باورهای سنتی و الگوهای باستانی به مردمان نوین و زیبایی‌شناسی امروز است. ”در کارهایم از ۱۳۸۵ روی جمعیت و توزیع نامتوازن آن در دنیا کانونمند بوده‌ام. تنها از جنبه‌ی سیاسی به موضوع نگاه نمی‌کنم، بلکه از آن مهم‌تر با چشمی هنری به آن می‌نگرم ـ چشمی که سرچشمه‌اش به فرهنگی هزاران ساله می‌رسد، سرشار از تاریخ و تمدن. با بهره‌وری از فن‌آوری نوین کوشیده‌ام رویدادهای کنونی را با هنر لایه‌لایه و پنهان تاریخی درآمیزم تا ارتباط میان مردمانی را که در دنیای امروز زندگی می‌کنند با کارم آسان سازم.“

2009-۲۰۱۰ – Human Tapestry- 97×151 cm – Digital photo collage

همان‌طور که کالبد کارش نشان می‌دهد، تیرافکن بسیار به هویت خود در مقام مردی ایرانی افتخار می‌کند. این فخر را از راه هنری موشکاف می‌رساند که در آن هر جزئیاتی سنجیده و سبک و سنگین می‌شود تا اثری را به بهترین شکلی که در توانش است بیافریند. این را به عنوان تبار نهایی فرهنگ ایرانی می‌بیند. ”هنر ایرانی بازتاب حس اوج‌گرفته‌ی کمال‌گرایی است. به تخت‌جمشید بنگرید، به مینیاتورهای ایرانی و هنر صفوی!“
هنر لایه‌لایه و پرمایه‌ی تیرافکن اثر مردی بی‌نهایت پیچیده است که به جهنم رفته و بازگشته و کارش بی‌باک و تند و تیز است.

شاید هنرش روشی شاعرانه برای بیرون راندن دیوهای گذشته و کنونی باشد. ”هدفم این است نشان دهم که تمامی مردمان، صرف‌نظر از جنسیت، فرهنگ و دین به راستی به دنبال صلح و آرامش و سپنتایی (تقدس) درونی اند.

صادق تیرافکن صبح نوزدهم اردیبهشت ماه ۱۳۹۲ پس از مدت‌ها رنج بیماری در تورنتو کانادا دار فانی را وداع گفت.

 

متولد ۱۳۱۴ تهران
فارغ التحصیل رشته‌ی نقاشی و مجسمه سازی از هنرکده هنرهای تزئینی
کارشناسی ارشد معماری داخلی

منتخبی از نمایشگاه ها:
۱۳۴۱: نمایشگاه گروهی، انجمن فرهنگی ایران و هند، تهران
سومین بی ینال تهران
۱۳۴۳: چهارمین بی ینال تهران
نمایشگاه گروهی، تالار ایران، تهران
۱۳۴۴: نمایشگاه انفرادی نقش برجسته ها، دانشگاه تهران
بی ینال پاریس، فرانسه
۱۳۴۶: نمایشگاه انفرادی، گالری Solstice، پاریس، فرانسه
«هنرهای مقدس»، موزه ی هنرهای مدرن پاریس، فرانسه
بی ینال پنجم، تهران
۱۳۴۷: «نقاشان معاصر ایران»، ایالات متحده‌ی امریکا
نمایشگاه انفرادی، گالری سیحون، تهران
۱۳۵۰: نمایشگاه انفرادی، گالری نگار، تهران
۱۳۵۱: نمایشگاه انفرادی، گالری لیتو، تهران
۱۳۵۲: نمایشگاه گروهی، گالری Grand Palais، پاریس، فرانسه
نمایشگاه گروهی، گالری Guilot، پاریس، فرانسه
نمایشگاه بین المللی موناکو
نمایشگاه انفرادی، گالری سیحون، تهران
۱۳۵۳: نمایشگاه بین المللی، تهران
۱۳۵۴: نمایشگاه گروهی «آبی»، نگارخانه‌ی تخت جمشید، تهران
نمایشگاه گروهی «گنج و گستره»، انجمن ایران و امریکا، تهران
«پنجاه سال هنر ایران»، انجمن ایران و امریکا، تهران
۱۳۵۵: نمایشگاه بین المللی، بال، سوئیس
نمایشگاه گروهی «گنج و گستره‌ی ۲»، گالری سامان، تهران
۱۳۵۶: نمایشگاه انفرادی، گالری سامان، تهران
نمایشگاه گروهی “Wash Art”، واشینگتن، ایالات متحده‌ی امریکا
نمایشگاه گروهی «مکتب سقاخانه»، موزه‌ی هنرهای معاصر تهران
۱۳۵۷: نمایشگاه بین المللی، بال، سوئیس
۱۳۶۳: جشنواره‌ی بین المللی هنر پاریس، فرانسه
۱۳۶۴: نمایشگاه انفرادی، گالری لیلا تقی نیا، نیویورک، ایالات متحده‌ی امریکا
۱۳۶۵: نمایشگاه Art Expo، لس آنجلس، ایالات متحده‌ی امریکا
۱۳۶۶: نمایشگاه Art Expo، لس آنجلس، ایالات متحده‌ی امریکا
۱۳۶۹: نمایشگاه انفرادی، گالری اینترنشنال، لس آنجلس، ایالات متحده‌ی امریکا
۱۳۷۰: نمایشگاه Art Expo، لس آنجلس، ایالات متحده‌ی امریکا
۱۳۷۱: نمایشگاه Art Deca، لس آنجلس، ایالات متحده‌ی امریکا
۱۳۷۲: نمایشگاه انفرادی، گالری سیحون، تهران
۱۳۷۳: نمایشگاه انفرادی، گالری گلستان، تهران
۱۳۷۴: نمایشگاه انفرادی، گالری سیحون، تهران
نمایشگاه انفرادی،گالری کیهان، تهران
۱۳۷۵: نمایشگاه انفرادی، انجمن معماران، کالیفرنیا، ایالات متحده‌ی امریکا
«سیری بر آثار»، گالری برگ، تهران
۱۳۷۷: «نمایشگاه طراحی معاصر تهران»، گالری برگ، تهران
«بازتاب سنت در نقاشی نوگرای ایران»، موزه‌ی هنرهای معاصر تهران
۱۳۷۸: نمایشگاه انفرادی، گالری گلستان، تهران
«طراحی معاصر تهران»، گالری برگ، تهران
«طراحی معاصر تهران»، موزه‌ی هنرهای معاصر تهران
نمایشگاه گروهی، گالری رواق یحیی، تونس
۱۳۷۹: «هنر۲۰: صد سال نقاشی معاصر ایران»، موزه‌ی هنرهای معاصر تهران
نمایشگاه انفرادی، گالری گلستان، تهران
نمایشگاه گروهی، موزه‌ی هنرهای ملی سنتی و مردمی، رم، ایتالیا
نمایشگاه گروهی «باب رواح»، مراکش
۱۳۸۰: «هنر معاصر ایران»، مرکز باربیکن، لندن، انگلستان
«هنر جدید از ایران»، مرکز بین المللی مریدین، واشنگتن، ایالات متحده‌ی امریکا
«پیشگامان هنر نوگرای ایران»، موزه‌ی هنرهای معاصر تهران
1382 : گالری آرین ، تهران
«نگاه معنوی» ، موزه‌ی هنرهای معاصر تهران
1386 : موزه بریتانیا « Word into Art»
گالری ماه ، تهران
1387: گالری ماه ، تهران

آثار در موزه ها:
موزه‌ی هنرهای معاصر تهران
موزه‌ی هنرهای زیبا، مجموعه‌ی سعد آباد، تهران
موزه‌ی هنرهای معاصر کرمان

جوایز:
۱۳۴۳: چهارمین بی ینال تهران، جایزه‌ی اول هنرهای زیبای کشور
۱۳۵۲: نمایشگاه بین‌المللی موناکو، جایزه‌ی اول
۱۳۵۳: نمایشگاه به مناسبت روز مادر، جایزه‌ی اول
مسابقه‌ی مجسمه سازی پارک فرح آباد، جایزه‌ی اول
کتب:
اوستا از دیدگاه هنر نو (نگاره های مسعود عربشاهی): به کوشش فیروز شیروانلو، انتشارات فرهنگسرای نیاوران،۱۳۵۷ نقش برجسته در معماری، ۱۳۵۹
سفارشات اجرا شده:
۱۳۴۸: نقش‌برجسته، تالار همایش ساختمان شیر و خورشید سابق، میدان ارگ، تهران
۱۳۴۹: نقش‌برجسته، ساختمان صنایع و معادن، تهران
۱۳۵۱: نقش‌برجسته، ساختمان مدیریت صنعتی، تهران مجسمه‌ی برنز، پارک فرح آباد، تهران
۱۳۵۳: نقش‌برجسته، دیوار ورودی ساختمان گروه صنعتی بهشهر، تهران
نقش برجسته، دیوار تالار همایش ساختمان گروه صنعتی بهشهر، تهران
۱۳۵۴: نقش‌برجسته، تالار ورودی ساختمان وزارت کشاورزی، تهران
۱۳۵۶: نقش‌برجسته، خانه‌ی خصوصی، تهران
۱۳۶۴: مجسمه، ساختمان بیمه‌ی کالیفرنیا،ساکرامنتو، کالیفرنیا، ایالات متحده‌ی امریکا
نقش‌برجسته، ساختمان بیمه‌ی کالیفرنیا، سانتا رزا، کالیفرنیا، ایالات متحده‌ی امریکا
۱۳۶۶: نقش‌برجسته، دیوار خانه‌ی خصوصی، لس آنجلس، ایالات متحده‌ی امریکا
۱۳۶۸: نقش‌برجسته، دیوار خانه‌ی خصوصی، انسینو، کالیفرنیا، ایالات متحده‌ی امریکا
۱۳۶۹: نقش‌برجسته، سانتا مونیکا، کالیفرنیا، ایالات متحده‌ی امریکا
۱۳۷۲: نقش‌برجسته، دیوار خانه‌ی خصوصی، هالیوود، کالیفرنیا، ایالات متحده‌ی امریکا
۱۳۷۵: نقش‌برجسته، تالار همایش ساختمان آزمایش مکانیک خاک، تهران
۱۳۷۶: نقش‌برجسته، دیوار بزرگراه مدرس، تهران
۱۳۷۷: نقش‌برجسته، درهای ورودی تالار اجلاس سران کشورهای اسلامی، تهران
۱۳۸۰: نقش‌برجسته، بر نمای ساختمان کانون وکلای مرکز، تهران

یادداشت: آنچه در زیر میخوانید بیشتر گزیده مقاله هایی است که برای چاپ در فراایران ۱۰ چیده شده بودند، و متأسفانه به چاپ نرسید.

مسعود عربشاهی
از سرخی مس و قهوه‌ای خاک تا تداوم شمایل‌های کهن‌
منیژه میرعمادی

مسعود عربشاهی، نقاش و مجسمه ساز، در سال ۱۳۱۴ در تهران به دنیا آمد. آموزش هنر را در هنرستان پسران تهران آغاز کرد و در هنرکده‌ی هنرهای تزیینی، در رشته‌ی نقاشی و مجسمه سازی ادامه داد. تحصیلات خود را با گرفتن مدرک فوق لیسانس در معماری داخلی به پایان رساند. در سال ۱۳۴۱ اولین نمایشگاه خود را در انجمن ایران و هند برگزار کرد. در همان سال در سومین بی ینال نقاشی تهران شرکت داشت و در بی ینال چهارم نیز برنده‌ی جایزه شد. در سال ۱۳۵۲ جایزه‌ی اول نمایشگاه بین المللی موناکو را دریافت کرد. مطالعات وسیع او در زمینه‌ی دوران‌های تاریخی هنر آسیا از عوامل تأثیرگذار بر هنر اوست، که به بهترین وجه در تصاویر کتاب اوستا از دیدگاه هنر نو(۱۳۵۷) تجلی یافته است. از مهم ترین آثار او نقش برجسته‌های وسیع دیواری است، که هم در ایران و هم در خارج از کشور مورد توجه زیادی قرار گرفته است. از آن جمله باید دیوار ۵۰۰ متری تالار اجتماعات میدان ارگ تهران، سر در ۱۱۷ متری ساختمان صنایع و معادن تهران و درهای ۶۰ متری سالن اجلاس سران کشورهای اسلامی را نام برد.

عصاره‌ی یک فرهنگ در پیوند جهانی فرهنگ ها
جواد مجابی
عربشاهی نقاش به دنیا آمده است. او را می‌توان نقاشی غریزی دید از این لحاظ که به رغم فرازونشیب‌های زندگی خود و شرایط وطنش، هیچ‌گاه از نقاشی (و گاه برحسته کاری سفال و فلز) رو برنتابیده و لحظه‌ای در ادامه کارش تردید نداشته است. چه موقعی که برای هنر ارج قائل بوده‌اند و چه موقعی که نقاش و نقاشی تخطئه می‌شده است. او با روندی رو به افزایش شیفته‌وار و نا‌به‌خود کارش را ادامه داده و جز آن هدفی برای زندگیش نمی‌شناخته است. یک کارگر ذهنی عاشق، با تمرکز فراوان بر کارش و تداوم آن، به ساختن و ترسیم جزءبه‌جزء جهانی می‌کوشد که آفریده‌ی خاص اوست و گاهی توسط دیگران درک و تحسین می‌شود و زمانی، دو دهه در انزوا می‌گردد، اما در هر دو وضعیت وی سرگرم آفریدنی ناگزیر و بی‌گسست است بی‌آن‌که به سود و زیان عمل بیندیشد. غریزه‌ی هشیارش او را به تداوم و تکامل دنیای ویژه‌اش و کوتاه نیامدن در برابر شرایط خارج از آتلیه پیش‌رانده است. هیچ‌وقت سود خود را در این ندید که چون این نوآوری بی‌وقفه بازاری ندارد مثل بسیاری از مدعیان، به میل و سلیقه‌ی گالری‌ها و موزه‌ها و مجموعه‌داران و مشتریان دولتی و غیر آن، کارهایی مطابق سلیقه‌ی زمانه بسازد. قریحه‌ی عالی‌اش این فروکاهندگی ادراکی را نمی‌پسندید و غریزه‌اش جز آن راه‌ورسم که زندگی‌اش پرده به پرده در آن معنا یافته بود، بدیلی نمی‌شناخت، اما کارکرد اصلی غریزه‌اش که از او نقاشی کم‌نظیر ساخته است، این است که او بنا بر طبیعت خاصش فقط نقاش است و بس.

شنیدن رنگ، دیدن صوت و آن‌گاه سکوت
محمد شمخانی[۱]

مهم ترین پژوهش ها و فعالیت هاى هنرمند را تا اواسط دهه ۵۰ مى توان در ۳ رده کلى تقسیم کرد: ۱ـ مجموعه طرح ها، نقاشیها، نقش برجسته ها و کنده کارى روى فلز (۱۳۴۷ ـ ۱۳۴۰) ۲ـ مجموعه مجسمه‌ها، نقاشى‌ها و طراحى‌ها (۱۳۵۵ ـ ۱۳۵۰). ۳ـ مجموعه آثارى از مواد و مصالحى چون طناب‌ها و حلقه‌هاى فلزى که به تابلوها بعد سومى مى‌بخشد و بعدها همین فاصله بین خطوط نخى و زمینه تبدیل به حجم و نقش‌برجسته‌هایش مى‌شود. از سال ۱۳۵۵ پا به مرحله‌اى مى‌گذارد که یک‌سر انتزاعى است و مجرد و بیرون از حیطه مشهود و تجربه‌هاى حضورى. تجربه‌هاى او حالا منزه از هرگونه تأثیرپذیرى مستقیم ادامه مى‌یابد و ترکیب بندى (کمپوزیسیون) سرآمد تلاش‌ها و تجربه‌هاى او مى‌شود. حدود یک سال و نیم در پاریس اقامت پیدا مى‌کند که از آن به شکل ویژه ا‌ى یاد مى کند. در همان سال (۱۳۶۲) است که در هنر مدرن غرب به شناخت بالا و والایى دست مى یابد، که پیامدش تحکیم پایه‌هاى نقاشى و پالایش زبان شخصى اوست. هشت سال اقامت در آمریکا و این اقامت طولانى مدت زمینه تلاقى تجربه‌هاى شرقى او باشناختش از هنر غرب مى‌شود. دورى از وطن براى عربشاهى ـ آن طور که خودش مى‌گوید ـ یک فایده بزرگ داشته و آن غنابخشیدن به سکوت و انزوایى بوده که از ابتدا آگاهانه برگزیده است.

نمادها و نشانه ها در آثار عربشاهی
روئین پاکباز
او در آغاز از میراث هنری خاورمیانه بهره می گرفت، سپس به نمادپردازی در جهان باستان علاقه‌مند شد، و اکنون روح رمزآمیز اعصار گذشته را به دنیای پویای امروز فرامی‌خواند. نمادها و نشانه‌ها در قالب و محتوای هر دوره از آثار عربشاهی اهمیتی اساسی داشته‌اند، چنان که سیر تحول هنری او را از طریق موارد استفاده‌ی این عناصر معنادار نیز می‌توان بررسی کرد.

نقشمایه‌های گوناگونی که عربشاهی در آثارش به کار برده است، غالبا انتزاعی‌اند، و فقط گهگاه عناصر تصویری باستانی در طرح هایش رخ نموده‌اند (لازم به یادآوری است که عربشاهی در یک دوره‌ی کوتاه، حدود سال های ۵۴ ۱۳۵۳، با انحراف از مسیر قبلی و در رویکردی اکسپرسیونیستی، موجودات اساطیری را موضوع اصلی نقاشی‌هایش قرار داده بود). نقشمایه‌های عربشاهی را می توان به سه گروه عمده تقسیم کرد: گروه نخست مشتمل‌اند بر نمادهای کهن چون نیلوفر (لوتوس)، چرخ، خورشید درخشان، درخت زندگی، خط شبه میخی و غیره؛ گروه دوم: دایره‌ها، مربع‌ها، منحنی ها و مارپیچ ها، جداول و غیره را در بر می گیرند؛ و نشانه‌هایی چون پیکان، علایم ریاضی، نقشه‌ی معماری اعداد و خطوط سهمی وار، گروه سوم را تشکیل می‌دهند.

به نظر می رسد که عربشاهی این نقشمایه ها را فارغ از معانی‌شان و صرفا به عنوان عناصر تزیینی در آثار اولیه‌اش به کار می برد، اما در جریان مطالعه‌ی هنر ایرانی اسلامی، نقشمایه‌های گروه دوم با مفاهیم عمیق تر در نقاشی‌هایش ظاهر شدند. بارزترین عناصری که در این مرحله به کار می‌برد، عبارت بودند از شکل مدور، راست‌گوشه، چلیپاگونه و خطوط موزون منحنی، عمودی و افقی.

کاربرد این عناصر نه فقط خصلتی هندسی به آثار عربشاهی می‌بخشد، بلکه هنر او را به ذهنیت مدرن نزدیک‌تر می‌کند. به خصوص، از حدود سال ۱۳۵۵ به بعد، مساله‌ی فضا (چه در مفهوم معماری امروز و چه در ابعاد کیهانی) دلمشغولی اصلی اوست. در این مرحله است که نشانه‌های گروه سوم در آثارش اهمیت می‌یابند. ممکن است پیکان‌ها، مقیاس‌ها، اعداد، خطوط سهمی‌وار، هاشورها، خطوط درهم و برهم را در آثار برخی از نقاشان قرن بیستم دیده باشیم، اما حضور این نشانه‌ها در کار عربشاهی مفهوم خاصی را القا می‌کند: فراخوانی روح رمزآمیز اعصار گذشته به دنیای پویای امروز.

بازگشتی خلاق به هنر باستانی ایران
فیروز شیروانلو
عربشاهی هنرمندی است که از آغاز عناصر سنتی را دستمایه‌ی فعالیت آفرینشی خود قرار داده است؛ ولی آنچه وی را از باقی هم‌گروهان و معاصران او جدا می‌سازد گزینش آذینه‌ها و نمادهای باستانی ایران است. عربشاهی را به نادرست در میان نقاشان مکتب سقاخانه اگر بتوان بدان نام مکتب داد بر شمرده‌اند… قرار دادن عناصر هنر اسلامی، و مایه گرفتن از سبک آذینی آن، از ویژگی‌های مکتب سقاخانه به شمار می‌آید، در حالی که با وجود برخورد به سبک آذینی در برخی از دوره های کار عربشاهی با عناصر اصلی هنر اسلامی مواجه نمی‌شویم. عربشاهی را می‌توان جست و جوگر قالب‌ها و نقوش ایرانی دانست. این که اندیشه‌ی تکوینی و محتوای این قالب‌ها توانسته انگیزشی در وی ایجاد کند، به وضوح روشن نیست. این قدر می‌توان تأکید کرد که علاقه و دل‌سپردن به آنها به حدی جدی و پیگیر است که ناگزیر باید، یا به «هم‌نهاده‌ای» تحول‌انگیز در هنر جدید ایران بیانجامد، یا وی به یک باره دست از این آزمون بشوید.

بی شک مراحل گوناگون فعالیت آفرینش عربشاهی دگرگونی‌هایی به خود دیده است. این دگرگونی ها تا حدی از نظر شیوه‌ی کار و تمرکز عاطفی کنجکاوی برمی‌انگیزد. در آثار عربشاهی آنچه بیش از همه جلب توجه می‌کند نوعی آرامش، انعطاف و سیالیتی است که هم از طرح‌ها و هم از رنگ‌ها مایه می‌گیرد. این ویژگی‌ها در برخی دوره‌ها جای خود را به شقاوت و فریاد می‌سپرد. بت‌های باستانی و زروانی، که عمده در پس‌رنگ‌های ملایم و طرح‌های کوچک قرار داشتند، به ناگاه به بت‌واره‌های عظیمی تبدیل می‌شوند که به نحوی خشونت‌بار فریاد زمانه را منعکس می‌سازند. این گونه نمادسازی ناخودآگاه از خصلت هنرمندان عصر جدید است که به نحوی می‌کوشند، تا به یاری نمادهای بدوی، تبدیل شدن دستاوردهای مادی زندگی امروز را به بت‌ها و بت‌واره ها نمایان سازند، بت‌واره‌هایی که در زندگی بشر امروز همان توانی را دارا هستند که بت‌های آسمانی در دوران ابتدایی و باستانی از آن برخوردار بودند.

توجه به ابعاد مفاهیم افلاکی و فضایی در ایران باستان به ذهن عربشاهی قدرت گسترشی ارزانی داشته که می‌تواند آثار خود را در ابعاد بزرگ به صورت دیوارنگاره یا آثار سه بعدی عرضه کند. این آثار عربشاهی عمده از تعادل افلاکی و فضایی، که واقعیت داراست، نصیب برده‌اند و می‌توان آنها را از موفق‌ترین کارهای وی دانست. عربشاهی در آثار نقاشی جدید خود موادی را که قبلا، در بعد سوم، حرکت و شعاع را می‌نمایاند به یاری گرفته است. این تجربه‌ای است که بار دیگر عامل خشونت را به آثار وی تسری می‌دهد و سخن گفتن درباره‌ی آن را منوط به پیشرفت بیشتر در این تجربه می‌کند.

سیری در اسطوره ها و زمان
سیلویا هیماف وایت
عربشاهی استاد القا کردن است. او کاوش برای معنا و مسیر در جهان امروز را ماهرانه با اشکال هندسی باستانی و خاورمیانه ای اسرارآمیز در هم می‌آمیزد. نقاشی‌هایش با طنین گذشته‌ی آکنده از نمادها می‌تپد، و در عین حال آثار هنرمندی معاصر است که زمانه‌ی خود را منعکس می کند. با استفاده از نمادگرایی قوی و انگاره‌سازی بصری پیچیده، او گذشته و حال را در آثاری ظریف و پرتفصیل به هم می‌بافد. کیفیت سه بعدی و ساختمانی نقاشی‌هایش به این آثار استحکام می‌بخشد. غنای نقاشی‌های او تسلط بر رابطه‌ی انگاره با معماری و نماد با موضوع را نشان می‌دهد. دنیای او سرشار از تباین‌ها و تناقضات جذاب است. انگاره‌ی او، در اتصال نفوذ آثار گذشته با تأثیر قوی حال، بر آن است که پرده از رخ اسرار و ایهامات بر دارد. جزییات در هم تنیده‌ی این آثار به ظرافت نقوش میناکاری مغاره‌ها، بناها و ورودی‌های تزیینی را به یاد می‌آورند. بهره‌گیری از یک زبان فراموش شده خط میخی تأییدی است بر حضور واقعی تاریخ.

پژواکی که همنوایی شد
خسرو حسن زاده
اشتباهی که هرگز نباید کرد این که این تزیینات با فرم‌های هندسی و قرینه بودن اشکال در آثار این هنرمند هیچ ربطی به هنرهای تزیینی و صنایع دستی ندارد. این مهم چه بسا که بسیاری را به گمراهی کشانده است که با گذاردن چند لکه رنگ و خط و با استفاده از عناصر بومی توانسته اند اثری ایرانی به وجود آورند. عنصر تزیینی و تکرار موتیف های استحاله شده از نقش برجسته های باستانی و نمادهای مذهبی در آثار عربشاهی زیبت بخش جهانی است که با فرم های چهارگوش و سه گوش خود بر آن صحه دارد که این هستی لایتناهی با همه ی ارقام نجومی خود دارای نظامی هندسی و وحدتی یگانه است، ریتمی مکرر و زیبا با هارمونی های دلپذیر، با خطوط و فرم های هندسی و رنگ های یگانه و منحصر به هنرمند نشانگر لحن موسیقیایی آثار این هنرمند است. خطوط، علامت و نشانه هایی که از پژواکی آغاز میشوند و در ادامه به یک همنوایی جمعی تبدیل می شوند. نقاشی های عربشاهی موسیقی دلچسبی است که نیازی به شنیدن ندارد. رنگ ها در این همنوایی نقش بسیار عمده ای را بازی می کنند و قصد آن ندارند چشم بیننده را بفریبند، بل برآنند تا رمز و راز نهفته و معنای پنهان آرزوهای همواره دست نیافتنی مشرق زمین را به جلوه رسانند. خاکستری آبی های نشسته بر سطح سیاه و تلالو رنگ های فلزی نقره ای و طلایی و ته مایه هایی از سرخی عقیق و رنگ های کویری گسترده بر بوم، چه حکایتی جز این آرزوهای پنهان دارد؟

انبوه خطوط و چرخش های مدور آن در آثار عربشاهی از یکسو یادآور آرمان‌های عرفانی مشرق زمین است که دراویش را در سماع به وجد میآورد و به رقصی عارفانه وامیدارد و نگاه بیننده را بی ایستایی مجبور به تعقیب این خطوط مدور و جهنده می کند، و از سوی دیگر به پلان های نقشه برداری کاشفان سرزمین های ناشناخته میماند که با شور و شوق یافته های خویش را در حاشیه ی آن محلهایی که قرار است حفاری شود می نویسند. دست نوشته هایی نه از سر تفنن، بل از نگاه هنرمندی که حروف و اعداد را تبدیل به عنصری بصری میکند و در جای جای اثر مینشاند. دست نوشته هایی به عمد ناخوانا که به یادداشت های جادویی می ماند و ریشه در دعاهای دست پیچ مردم ساده دل این سرزمین دارد. این پلان های زیبا و زراندود شده و ارزنده ما را به تماشای جغرافیای سرزمینی فرازمینی دعوت می کند که موجودات آن با فرم های مدور و مربع و ملایم و نشانه هایی فرار، در بستری از رنگ های اثیری نشأت گرفته از کومه‌های کویری است به رقص بازیگوشانه و رندانه مشغولند، دعوت به چرخشی سیال، و ایستایی و خاکساری در قبال تقدس بی‌انتهای آرزوهای انسان مشرقی که باورهایش را به وعده‌های آسمانی سپرده است.

بیانی تجریدی از اسطوره های شرقی
رضا گوهرزاد
آثار تجربی دوران دانشکده بر روی خطوط و نقش‌ها، او را به سوی پژوهش بر اسطوره‌ها سوق می‌دهد. از سال ۱۳۴۰، کار پژوهش و آفرینش به موازات هم، بر آثار باستانی ماقبل تاریخ، تپه سیلک کاشان، حسنلو، حصار، شوش، تپه مارلیک و …، با تجربه‌ها بر روی سفال آغاز می‌شود. همزمان، تجربه بر دوران کامل هنر تمدن ایلام از جواهرسازی، سفال، لوحه‌ها، و دوران هنر سومر و آشور با پژوهش بر لوحه‌ها و خط‌ها، فلزکاری و کنده‌کاری تجربه می‌شود و نقش‌برجسته‌های دوران هخامنشی و ساسانی، او را به دوران هنراسلامی می‌کشاند… مفرغ‌های لرستان، این هنر به یادگار مانده‌ی حماسی از دوران با شکوه تمدن کهن ایران، کنجکاوی عربشاهی در شکل‌پذیری این فلز شگفت برای دستیابی به گستره‌ی گرانقدر و قابل‌ستایش آفرینندگان، را به شناخت و معرفتی برای درک معنویت نهفته در این آثار می‌کشاند.

درک و آگاهی سامان یافته و ژرف عربشاهی از هنر ایران باستان و جست و جوی بی پایان او در رهیافت به رمز شگفت آفرینندگی تمدن‌های دیرین ایران، سومر، آشور و مصر، به او این امکان را می‌دهد تا به حس ملموس تصویری از نمادهای اسطوره‌ای دست یابد و با این دستمایه‌ی غنی که جانمایه‌ی بنیادین کارهایش را تشکیل می‌دهد، نقشمایه‌ها و طرح‌های باستانی را در گستره‌ی هنر مدرن به تجربه و معرفی بکشاند…

این رهیافت و دریافت، بینش و جها‌ن بینی عربشاهی را شکل می‌دهد و او را به سوی مرکز ثقل حیات فرهنگی ایران و عرفانش، جذب می‌کند. سفر به اروپا و زندگی در پاریس (۱۹۸۳) و گذران بیشترین وقت زندگی در موزه‌ها و تجربه‌ی جامعه‌ی مدرن و نوین اروپایی و تضاد آن با نگرش و شیوه ی زیست شرقی، راهگشای نوینی برای تجربه های خطوط و اشکال هندسی و فضایی است. او که پیش از این سفر، در تجربه‌های خود به ایماژهای فضایی و نجومی و گردش سیاره‌ها و مدارهای ستاره‌شناسی و جذبه‌های حرکت قانونمند آنها شیفتگی و شوری ناشناخته داشت، در این رویارویی فرهنگی، شیفته‌ی بینشی شد که در ذات خود، خورشید و کهکشان‌ها و آسمان و قانونمندی و تأثیر آنها بر زندگی را ارج می‌نهاد. برای دستیابی به ناشناخته‌ها و نزدیک شدن به قدرت مرکزی این عرصه‌ی غنی، با دلبستگی بی‌نهایت حجم‌شناسی فضایی و هندسه‌ی موجود آن را به عرصه‌ی نقاشی های خود کشاند و کوشید که این ارتباط قوی بین خطوط را که به ورای باورهای هستی‌شناسی ختم می‌شود، در حرکت‌های نقش و خط‌های خود جست و جو کند. او به درستی و چیرگی، تناسب‌های هندسی و قانونمندی آنها را در واژگان بیانی هنر نقاشی انتزاعی می‌شناسد و شناخت شایسته و بی‌تردید او از ارزش‌های بعد، حجم، خط و رنگ و تضاد ویژه‌ی میان آنها، به او این فرصت را می‌دهد تا هنر انتزاعی خود را، «جانمایه ای از نشانه‌های هنر دیرین ببخشند.» هنر مدرن او، از آبشخور نمادهای ازلی و ارزش‌های متکی بر معنویت و معرفت و عرفان ایرانی سیراب می‌شود. در عمق آثار عربشاهی، می‌توان تضاد موجود بین تاریکی و روشنایی را که در اندیشه‌ی مهریان و زروانیان از دیرباز نهادین شده است، آشکارا دید. همین نگرش و جهان‌بینی هنرمند ایرانی در برخورد با ذات هستی در گذر پیاپی و زنجیره‌ای از اندیشه‌ها و آیین‌های مهری تا بینش تکوین یافته‌ی عرفان شرقی، در تضاد با نگرش هنرمند غربی، در یافتن ذات هستی و معنای یگانگی انسانی، عربشاهی را به درونگرایی و شناخت خود می‌کشاند. او برای ایستایی و مقاومت در برابر پدیده‌های فرهنگی و تمدن غرب و به ویژه رسوبات فشارهای مادیگری و عصر خشن و پرتحرک تکنولوژی غرب، از زبان انتزاعی هنر مدرن و نوین غرب بهره می‌گیرد و حرف‌هایش را می‌زند… در واقع او با تسلط به هنر مدرن و تکنیک‌های آن، با شیوه ای که دستاورد هنر نوین نقاشی غرب است، بینش و عرفان شرقی را بازمی‌گوید… عربشاهی با شناخت از بینش شرقی، نیاز به بازگشت به شرق ندارد بلکه نقاشی‌های او سفری است به درون ذهنیت خود که ریشه در کشورش دارد. در واقع پس از گذر از قرن‌ها، عربشاهی حلقه‌ی مفقوده‌ی زنجیره‌ی تکوینی خط هنری ایران را در رسیدن به هنر نوین جهان امروز یافته است و به خوبی این حلقه‌ی پیوند را می‌شناسد. آثار او به استواری، شاهد این باورند.”

…عربشاهی یکی از مجذوبان دنیای هنر است که جز به نقاشی و عالم نقاشی‌های خودش به چیزی و به کسی توجه ندارد. در جمع به ظاهر حاضر، اما به معنا غایب است که در آن اوقات در عالم نقاشیهایش حضور دارد. حرف می‌زنی، نمی‌شنود مگر آنچه به کار آن دنیا بیاید. این غرقه‌شدن و حضور دائمی در عالم درونی، موجب مکاشفه‌ها و شهودهای باروری شده است که عربشاهی به مدد آن توانسته است چند هزار سال نماد و نشانه‌ی منطقه‌ی باستانی جهان را در کارگاه ذهن و کار دستش بیازماید و تاریخ را خلاصه کند و برسد به عصر ما و در عصر ما آن نمادها و نشانه‌های درونی شده را به عنوان پیامی ابدی دریابد. این نقوش معمایی را به عنوان میراث همیشگی بشر به مثابه رمزگانی شخصی از سوی یک نقاش معاصر ایرانی به گذشته و آینده‌ی هنر مخابره کند.[۲]

نقش‌برجسته‌ها و دیوارنگاره‌ها یکی دیگر از راه‌هایی است که عربشاهی برای بیان هنر خود به کار گرفته است. نقش‌برجسته‌های او، ضمن برخورداری از غنای تکنیکی، از نظر فرم، شکل، رنگ و معناپذیری مواد به کار گرفته شده تحسین‌برانگیز است. نقش برجسته‌هایی که برگرفته از هنر بنیادین ایران بزرگ و در گذر زمان هستند، و نقش برجسته‌هایی که در طول زمان پیر می شوند، دگرگون می‌شوند ولی زنده و ماندگار به هستی پر فروغ خود ادامه می‌دهند و در ساختار معماری بناهای ایرانی، به شیوه‌های گوناگون برای بازآفرینی فضایی نوین با حفظ ویژگی زیبایی‌شناسانه، به کار گرفته شده‌اند. او نقش برجسته‌ها را برگردان جلوه‌های زندگی بر پیکره‌ی ساختمان در شکلی انتزاعی می‌داند و از یافته‌های پژوهشی‌اش که تصویرهای ذهنی او را می‌سازند، در جهش‌های اصیل آفرینش هنری استفاده می‌کند، با بهره‌جویی از فلز، سفال، گچ و بتن، برای نظم بخشیدن به خط ممتد تکوین یافته، خط‌ها و شکل‌ها می‌آفریند. نقش‌برجسته‌ها، فضای معماری یک ساختمان را به گونه‌ای باورنکردنی، دگرگون می‌سازند. ساختمانی که واقعیت وجودی‌اش، سکون و بی‌حرکتی است، در این ترکیب بندی، «نقش و ماده»، ذهنیت تصویری سیال هنرمند را بازگو می‌کند و هستی نامیرایی را به هویت ساختمان می‌بخشد… تفکر و خلاقیت، محور مرکزی اندیشه‌ی هنری عربشاهی را، در ترکیب بندی نقش برجسته‌ها تشکیل می‌دهد. نقش برجسته‌هایش، مظهری است از اصالت طرح و نقش، پاسخی است که به هزاران پرسش تراوش شده از ذهنش در برخورد با آثار هنری جهان و باوری است که خود به ارزش های بالنده‌ی هنری و ارتباط هماهنگ آن در طول تاریخ دارد. نقش برجسته‌های عربشاهی، بافتی محکم و استوار از ارایه‌ی طرح و نقش است. حرکتی است که با شکیبایی، هنر گذشته را در قالب هنر مدرن معنی می‌کند. در واقع اصالت هنری نقش‌برجسته‌های عربشاهی بر پیکره‌ی هر ساختمان، نمادی است از جاودانه ساختن طرح‌ها و نقشمایه‌هایی که در طول تاریخ منهدم شده و یا، روزگار سپری شده، آنها را در جادوی فراموشی حل کرده است. نقش‌برجسته های او که برگردان امروزین، نقش‌های نمادین هنر انسان، به ویژه انسان شرقی است، یگانه گوهر اصالت تمدن یک سرزمین را، زمانی می‌تواند تداعی کند که ذهن هنرمند عربشاهی به این باور رسیده باشد که ذهنیت اش بستری است برای رشد و گسترش خط ممتد و استوار هنر ایران زمین.
از سوی دیگر، رنگ خاک و رنگ کوه‌ها، رنگ فیروزه‌ای و سبزهای تیره، رنگ نقره و طلا، در زیر پوششی سیال، همه از بهانه‌های دلبستگی و لطافت نقش‌هایی سخن می‌گویند که بر نقاشی‌های دیواری او می‌نشینند، رنگ‌هایی که از گذشته‌ی دور از دشت‌ها، صخره‌های کبود و کویرهای خاک و شنی که چون برنز می‌درخشند و در ذهن عربشاهی ثبت و ضبط شده‌اند. اینها او را به آمیزش و کنش و واکنش تازه‌ای بر خط هستی هنر نقاشی دیواری می‌خواند تا با هماهنگی و شناسایی ترکیبی آنها، از افسانه‌ی رنگ‌های شرقی و ارزش‌های آن سخن بگوید. رنگ‌های سیاه، سبز تیره، آبی لاجوردی کبود که هستی دنیای رنگ‌های عربشاهی را شکل می‌دهند، از رنگین کمان رنگی می‌آیند که چکش آهنگر بر فلز، کبودی و سبزی آن رنگ باختگی فلز در گذر زمان، و راز یافتن رنگ‌هایی که غنای گذشته را تداعی کند و در عین حال، بتواند سکوت نهفته در فراموش شدگی را تجلی دهد. ذهن پویای عربشاهی، چون ناظری جست‌و‌جوگر، جلوه‌های رنگ را که ریشه در تار و پود و بنیاد ایران دارد بازمی‌شناسد و به سطح نقاشی‌های دیواری‌اش می‌کشاند تا آثارش بتوانند در ضمن تازگی و زنده بودن، پیوند و ارتباط مستمر و قوی خود را با گذشته تداعی کنند. این سبزهای تیره‌ی آشنا، آبی کبود افسانه ای و رنگ های کویری بیهوده در کنار هم نمی‌نشینند. آنها را ذهنی آگاه و وفادار به ارزش‌های بالنده، بازیافته و تجربه کرده است. [۳]

یکی از همین دیوارنگاره‌ها نقش‌برجسته‌هایش که بزرگراه حقانی تهران را رنگ و نقش بخشیده بود در سال ۸۶ ناپدید می‌شود و هرگز معلوم نمی‌شود که چه بلایی بر سر آن می‌آید، امید است که به راستی در انبار مواد مخروبه و ضایعات مجلس جای گرفته و قابل بازسازی باشد. مجموعه‌ی دیگرش به نام نور و گیاه که ۳۰ سال پیش برای ساختمان مجلس طراحی کرده بود، پیش‌تر به همین سرنوشت شوم گرفتار می‌شود. بنا به گفته‌ی خودش با روزنامه اعتماد در همین باره، “سه لته از مجموع شش لته‌ از کاری با طول نه متر و ارتفاع چهار متر، به گنجینه مؤسسه صبا انتقال داده شده و چهار لته دیگر پاره و تخریب شده است و حتی اگر سه لته بازمانده بازسازی شود، ارزش چندانی ندارد چون تکه‌هایی از یک اثر هستند.”[۴]

از سال ۱۳۸۶ آثار مسعود عربشاهی حضور چشمگیری در حراجی‌های سالهای اخیر داشته است، و اگر مانند کارهای چند هنرمند جوان ایرانی رکودشکن هم نبوده، همه با قیمت‌های بالایی به فروش رفته‌اند.

“دغدغه من خیلى بزرگتر از آن چیزى است که نشان داده‌ام. مثلاً وقتى به مولانا فکر مى‌کنم، مى‌بینم این شعرهایى که گفته خیلى کوچکتر از آن چیزى بوده که حتماً در ذهن داشته است. این را مى‌شود از خلال شعرهاى این مرد بزرگ دریافت. از خالى آثارش.”

عربشاهى همیشه اعتراف مى‌کند که کارش تنها گشودن دریچه اى کوچک به دریایى بزرگ و با عظمت بوده است. به گذشته پهناورى که هنوز آن طور که باید و شاید بازبینى نشده است. خرد و بنیاد از تکیه کلام‌هاى اصلى و همیشگى او هستند.”[۵]

کار مسعود عربشاهی شادی‌آور است، بزرگداشت زندگی است. او از جاذبه‌ی چند جانبه‌ی زمان حال (بدان گونه که تأثیرش را بر او می‌گذارد) و خشنودی سازنده‌ای که در بهره‌گیری از گذشته‌ی نمادین و اسرارآمیز به دست می‌آورد، لذت می‌برد.[۶]

[۱] وب سایت شخصی ، http://www.shamkhani.com/3.asp?id=5

[۲] جواد مجابی، همانجا.

[۳] رضا گوهرزاد، همانجا.

[۴] گفت‌و‌گو با روزنامه اعتماد، ش.۴۱۳، ۱۳۸۶/۴/۲۵

[۵] محمد شمخانی، همانجا

[۶] سیلویا هیماف وایت، همانجا.

 

تغزل ناب در بازنمایی طبیعت
فریده لاشایی، یک هنرمند چند وجهی، یک هنرمند کامل است. چهل سال است که نقاشی می‌کند و با برگزاری بیش از ۲۵ نمایشگاه انفرادی و شرکت در نزدیک به ۸۰ نمایشگاه گروهی، یکی از فعال‌ترین زنان هنرمند ایرانی در عرصه‌ی هنرهای تجسمی و از موفق‌ترین و شناخته شده‌ترین هنرمندان نقاش در ایران است. حتی سال‌ها پیش از آن که نقاشی‌هایش را عرضه کند، به عنوان طراح شیشه و بلور در کارگاه‌های بلورسازی در آلمان و اتریش کار می‌کرد و نزدیک به نیم قرن است که در این حیطه فعال است. عاشق ادبیات و تحصیل کرده‌ی رشته‌ی ادبیات آلمانی و مترجم بسیاری از آثار برتولت برشت، نمایشنامه نویس آلمانی به زبان فارسی ست. کار و فعالیتی که در اثر پرکارشدنش به عنوان نقاش مدت‌هاست وقت پرداختن به آن را ندارد. نویسنده است و آخرین نوولش “شال بامو” چند سال پیش، جزو کتاب‌های پر فروش و مطرح صحنه‌ی ادبی ایران بود. عضوی از اعضای فعال گروه “دنا” متشکل از ۱۲ زن نقاش ایرانی و از موسسان این گروه فعال بود. چند سالی‌ست که بیشتر به رشته ویدئو آرت و چیدمان چندهنری می‌پردازد. و مجموعه‌ی ویدیوهایش خود سر فصلی در فعالیت‌های هنری اوست. حضور او در حراجی‌های بین‌المللی آثار هنری و آثار درخشان و ارزشمند او و موفقیت‌هایش در عرصه‌ی جهانی او را به عنوان یکی از پیشتازان حوزه‌ی هنرهای تجسمی بلند آوازه کرده است و نه فقط در کشورهای حوزه‌ی خلیج فارس و خاورمیانه که در سراسر اروپا و ایالات متحده، هنرمندی شناخته شده و معتبر است.

فریده لاشایی، هر چند بسیار دیرتر از آنچه انتظارش می‌رفت به ارائه و عرضه‌ی آثارش در ایران پرداخت ولی- بنا به گفت و گویی در سال ۱۳۸۵ در ورشو، لهستان- نقاشی را از ۶ سالگی آغاز کرد، یعنی از زمانی که هنوز به مدرسه نمی رفت. او در سال ۱۳۲۳ در رشت متولد شد و زندگی در طبیعت گیلان بود که باعث شد آثارش این چنین الهام گرفته از طبیعت باشد. بعد از پایان تحصیلات مقدماتی به آلمان رفت تا در آکادمی هنرهای زیبای آلمان در مونیخ به آموزش نقاشی بپردازد و همان جا بود که رئیس یک کارخانه‌ی بزرگ کریستال سازی او را به شهری در جنوب اتریش دعوت کرد تا به عنوان طراح برای کریستال‌های کارخانه به کار مشغول شود. حاصل زندگی و تحصیل در آلمان و اتریش، فارغ التحصیلی در رشته‌ی ادبیات آلمانی در دانشگاه فرانکفورت و نیز یک لیسانس از آکادمی هنرهای تزیینی شهر وین بود. کار با شیشه و طراحی روی شیشه از فعالیت‌هایی بود که با فریده لاشایی باقی ماند و بعدها در تهران هم در این زمینه کار و فعالیت داشت.

حاصل علاقه به ادبیات آلمانی، ترجمه‌هایی از آثار برتولت برشت بود که بین سال‌های ۱۳۴۷ تا ۱۳۸۷ در تهران چاپ و منتشر شدند. از همین سال‌های کار و تحصیل در آکادمی هنرهای تزئینی و طراحی شیشه در اتریش بود که او نخستین نمایشگاه نقاشی‌هایش را برگزار کرد. اما هنوز هم در کاتالوگ بلورهای معروف روزنتال ، طرح‌های او با عنوان “ظروف فریده لاشایی” به چاپ می رسند.

فریده لاشایی در بازگشت به ایران، از اواخر دهه‌ی ۱۳۴۹ یکسره به کار نقاشی پرداخت. از همان ابتدا به عنوان نقاشی حرفه‌ای به دنیای هنر نگریست و زندگیش را یکسره وقف نقاشی کرد. خودش گفته است که هر روز نقاشی می‌کند، بسان انسانی که متعهد و موظف به نقاشی کردن است. از همان آغاز هم به دنبال این دغدغه رفت که به سبک خاص خود، آمیزه و ترکیبی از ذهنیت شرقی خود، عشق‌اش به طبیعت و قالب و چهارچوب نقاشی آبستره برسد. طی بیش از ۴۰ سال کار نقاشی، شرکت و حضور در بیش از ۸۰ رویداد گروهی و برگزاری ۲۵ نمایشگاه انفرادی ست، از آثار نقاشی، طراحی و کار روی شیشه، مجسمه‌ها و طی چند سال گذشته، برگزاری و شرکت در نمایشگاه‌های هنرنو و چیدمان‌هایی از ویدیو و نقاشی. در تمام این سال‌ها، از سبک شخصی‌اش پیروی کرده و به زبانی تصویری خاص ، مستحکم و ویژه‌ی خود رسیده است. آثارش آن چنان مشخص و سبکش آن چنان ویژه و یگانه است که آثارش را به خوبی می‌توان با همین مهر شخصی، با عناصر و مولفه‌ها و موتیف‌هایش تمیز و تشخیص داد.

در سال‌های اواخر دهه‌ی ۱۳۶۹، همراه با چند هنرمند نقاش زن، گروه “دنا” را تشکیل دادند تا به فعالیت‌های فردی‌شان شکلی جمعی بدهند. همه‌ی آنها دغدغه‌ای مشترک در رسیدن به نوعی نقاشی با ترکیب ویژگی‌های بومی و زبانی شرقی در آمیختگی با قواعد و چهارچوب‌های هنری مستقر در جهان داشتند و مسئله‌ی هویت، دلمشغولی آنان بود، یعنی همان دغدغه‌ی اصلی کارهای فریده لاشایی.

در آثار لاشایی تاثیراتی از سنت‌های هنری گوناگون، از گذشته و از امروز قابل ردیابی است، او را بیش از هر چیز دیگر می‌توان نقاشی طبیعت گرا دانست، اما طبیعت در آثار او وجهی عینی و رئالیستی ندارد بلکه ماهیتی پیچیده و بسیار شخصی، گذر کرده از ذهنیت نقاش دارد.در چهارچوب و ساختمان آبستره‌ی کارهایش، حضور طبیعت روشن و قابل شناخت، اما نامحسوس است. این طبیعت گاهی به شکل توده‌ای بافته مانند و شبکه‌ای از رنگ بروز می‌کند و گاهی در یک فرم بی شکل یا هندسی از رنگ. کارهایش آبستره فیگوراتیوهایی از درخت‌ها، گل‌ها، بوته‌ها و گیاهان‌اند، از بستر سبز زمین تا درختانی که ساقه‌هایشان آسمان و افق را هاشور زده است. او همان سنت قدیمی نقاشی از طبیعت را به عنوان پایه بر می‌گزیند اما به آن رنگ و لعاب و روحیه‌ای مدرن و امروزی می‌زند. او غنای رنگ و نقش طبیعت را در حد چند خط و تاش رنگی استیلیزه می‌کند. طبیعت او بی‌زمان و بی‌مکان است، و هر چند بی‌شک ملهم از طبیعت زادگاه نقاش، اما اکنون دیگر طبیعتی ذهنی و تخیلی است. طبیعت او آنقدر به رابطه‌ی ذهنی پیچیده‌ای از خطوط و رنگ‌ها بدل می‌شوند که تنها فضایی کلی از یک طبیعت آرمانی را به ذهن متبادر می‌کنند. او طراوت و شادابی، سرخوشی و زیبایی طبیعت را در بوم‌هایش، بی‌حضور عینی عناصر واقعی طبیعت به تصویر می‌کشد و ما را در فضایی از طبیعت درگیر می‌کند. طبیعت‌های آبستره‌ی او در عین این که یادآور این طبیعت‌اند، مجموعه‌ای از همه‌ی عناصر و نقش مایه‌ها هستند، از کمپوزیسیون‌های رنگی تا افزوده‌هایی از خطاطی، با سطوحی شفاف و گاه با حضور هندسه و گرافیک.
در سال های گذشته عمده توجه لاشایی به خلق ویدئوآرت هایی معطوف بوده است که حضور او را در عرصه بین الملل بیش از پیش پررنگ ساخته است.از جمله این ویدئو ها می‌توان عناوین زیر را نام برد:

اندرون از طعام خالی دار/ کاندرآن نور معرفت بینی
عجب همه چیز عجیب است امروز
سرزدن به سوراخ خرگوش
من از سرزمین ایدئولوژی می‌آیم
پیش‌درآمدی بر خرگوش در سرزمین عجایب
خرگوش در سرزمین عجایب
لیلی و مجنون
زمان از دست رفته.
آنچه که بیش از هر چیز دیگر در کارهای لاشایی به چشم می‌خورد فضایی تغزلی است. آثارش اشعاری پر از حس و تغزل در رثای طبیعت اما به زبان نقاشی‌اند، تغزلی که از روحیه‌ی شرقی و پیشینه‌ی جغرافیایی زادگاهش می‌آید. تغزلی که در سرتاسر پرده‌هایش، در هم نشینی رنگ‌هایش و از تاثیرپذیری نقش‌هایش می‌آید که گاه یادآور نقاشی‌های چینی و ژاپنی‌ست، مثل هایکوهایی از طبیعت، همان قدر شاعرانه و به همان اندازه مینی‌مال.

فریده لاشایی

۱۳۲۳، رشت- ۱۳۹۱، تهران

تحصیلات:
لیسانس ادبیات آلمانی، دانشگاه فرانکفورت، آلمان
لیسانس طراحی شیشه، آکادمی هنرهای تزئینی، وین، اطریش
برگزیده نمایشگاه‌های انفرادی اخیر:
1389 خرگوش در سرزمین عجایب؛ گالری ایزابل فن دن آینده، دوبی، امارات
1388 گالری رفیه، دمشق، سوریه
گالری ۲۰۰۷ وی.ا. دوبی، امارات
1380 مرکز فرهنگی، بارسلون، اسپانیا
1377 گالانت اسپس، آوینون، فرانسه
شاچل دو لوتل دو ویل، وسول، فرانسه
گالری هنر؛ دوبی، امارات
گالری گلستان، تهران، ایران
برگزیده نمایشگاه‌های گروهی اخیر:
1389 امید، با موزه‌گردانی اشوک ادیسیم، کاخ هنرها؛ دینار، فرانسه
1388 واقعیت‌ها و توهم‌ها، گالری هنر مور، دانشکده پادشاهی هنر، لندن، انگستان
ایران از درون به بیرون، با موزه‌گردانی سم بارداویل، موزه هنر چلسی، نیویورک، امریکا
بر فراز خلیج فارس، جشنواره بین‌المللی هنر هنگ‌کنگ، با موزه‌داری چارلز مرودر، هنگ‌کنک
حرکت‌کننده‌ها و تکان‌دهنده‌ها در هنر امرز ایران، ال.تی.ام.اچ.، با موزه‌داری لیلا دیبا، نیویورک، امریکا
نمایشگاه منطق طیر؛ پروژه براردی و سقارچی، لندن، انگلستان
1386 دارالفنون، شهر کویت، کویت
موزه ورشو، ورشو، لهستان
1384 موزه لودویگ، کوبلنز، آلمان
1383 باغهای ایرانی، موزه هنرهای معاصر تهران، ایران
1382 موزه هنر لیوـ هایسو، شانگهای
موزه هنر یان ـ هوانگ، بیجینگ، چین
موزه کوکولا، کوکولا، فنلاند
زنان در ایران، ساختمان شهرداری اوری، فرانسه و پارلمان اروپا، بروکسل، بلژیک
مرکز فرهنگی کایسا، هلسینکی، فنلاند
1381 ایرانیهای امروز، خیابان کرستی کینگ، لندن، انگلستان
ویلا دل کاردینال، ناپل، ایتالیا
هنرهای زیبای فابین فرینس، ماربلا، اسپانیا
پالازو ریله دی ناپولی، ناپل، ایتالیا
مرکز فرهنگی، برلن، آلمان
1380-۱۳۸۲ نمایشگاه گردان، نسیمی از باغهای ایرانی، هنر نو از ایران، مرکز بین‌المللی مریدین، واشنگتن دی.سی.، نیویورک، بلویل، لوس‌آنجلس، آتلانتا، تکزاس، فلوریدا، امریکا
1380 گالری امبر، بنیاد خاور ـ باختر، لیدن، هلند
1379 موزه هنرهای زیبا، کاراکاس، ونزئولا
اکسپو رم، رم، ایتالیا
دوسالانه بین‌المللی طراحی، تهران، ایران
آثار در مجموعه‌ها:
موزه ملی هنرهای زیبا، والتا، مالتا
موزه هنرهای معاصر تهران، ایران
دویچه بانک، دوسلدروف، فرانکفورت، آلمان
کردیت سوئیس، دوبی، امارات
کلکسیون فرجم، دوبی، امارات