انتخاب فراایران مسعود عربشاهی

متولد 1314 تهران
فارغ التحصیل رشته‌ی نقاشی و مجسمه سازی از هنرکده هنرهای تزئینی
کارشناسی ارشد معماری داخلی

منتخبی از نمايشگاه ها:
١٣٤١: نمايشگاه گروهی، انجمن فرهنگی ايران و هند، تهران
سومين بی ينال تهران
١٣٤٣: چهارمين بی ينال تهران
نمايشگاه گروهی، تالار ايران، تهران
١٣٤٤: نمايشگاه انفرادی نقش برجسته ها، دانشگاه تهران
بی ينال پاريس، فرانسه
١٣٤٦: نمايشگاه انفرادی، گالری Solstice، پاريس، فرانسه
«هنرهای مقدس»، موزه ی هنرهای مدرن پاريس، فرانسه
بی ينال پنجم، تهران
١٣٤٧: «نقاشان معاصر ايران»، ايالات متحده‌ی امريکا
نمايشگاه انفرادی، گالری سيحون، تهران
١٣٥٠: نمايشگاه انفرادی، گالری نگار، تهران
١٣٥١: نمايشگاه انفرادی، گالری ليتو، تهران
١٣٥٢: نمايشگاه گروهی، گالری Grand Palais، پاريس، فرانسه
نمايشگاه گروهی، گالری Guilot، پاريس، فرانسه
نمايشگاه بين المللی موناکو
نمايشگاه انفرادی، گالری سيحون، تهران
١٣٥٣: نمايشگاه بين المللی، تهران
١٣٥٤: نمايشگاه گروهی «آبی»، نگارخانه‌ی تخت جمشيد، تهران
نمايشگاه گروهی «گنج و گستره»، انجمن ايران و امريکا، تهران
«پنجاه سال هنر ايران»، انجمن ايران و امريکا، تهران
١٣٥٥: نمايشگاه بين المللی، بال، سوئيس
نمايشگاه گروهی «گنج و گستره‌ی ٢»، گالری سامان، تهران
١٣٥٦: نمايشگاه انفرادی، گالری سامان، تهران
نمايشگاه گروهی “Wash Art”، واشينگتن، ايالات متحده‌ی امريکا
نمايشگاه گروهی «مکتب سقاخانه»، موزه‌ی هنرهای معاصر تهران
١٣٥٧: نمايشگاه بين المللی، بال، سوئيس
١٣٦٣: جشنواره‌ی بين المللی هنر پاريس، فرانسه
١٣٦٤: نمايشگاه انفرادی، گالری ليلا تقی نيا، نيويورک، ايالات متحده‌ی امريکا
١٣٦٥: نمايشگاه Art Expo، لس آنجلس، ايالات متحده‌ی امريکا
١٣٦٦: نمايشگاه Art Expo، لس آنجلس، ايالات متحده‌ی امريکا
١٣٦٩: نمايشگاه انفرادی، گالری اينترنشنال، لس آنجلس، ايالات متحده‌ی امريکا
١٣٧٠: نمايشگاه Art Expo، لس آنجلس، ايالات متحده‌ی امريکا
١٣٧١: نمايشگاه Art Deca، لس آنجلس، ايالات متحده‌ی امريکا
١٣٧٢: نمايشگاه انفرادی، گالری سيحون، تهران
١٣٧٣: نمايشگاه انفرادی، گالری گلستان، تهران
١٣٧٤: نمايشگاه انفرادی، گالری سيحون، تهران
نمايشگاه انفرادی،گالری کيهان، تهران
١٣٧٥: نمايشگاه انفرادی، انجمن معماران، کاليفرنيا، ايالات متحده‌ی امريکا
«سيری بر آثار»، گالری برگ، تهران
١٣٧٧: «نمايشگاه طراحی معاصر تهران»، گالری برگ، تهران
«بازتاب سنت در نقاشی نوگرای ايران»، موزه‌ی هنرهای معاصر تهران
١٣٧٨: نمايشگاه انفرادی، گالری گلستان، تهران
«طراحی معاصر تهران»، گالری برگ، تهران
«طراحی معاصر تهران»، موزه‌ی هنرهای معاصر تهران
نمايشگاه گروهی، گالری رواق يحيی، تونس
١٣٧٩: «هنر٢٠: صد سال نقاشی معاصر ايران»، موزه‌ی هنرهای معاصر تهران
نمايشگاه انفرادی، گالری گلستان، تهران
نمايشگاه گروهی، موزه‌ی هنرهای ملی سنتی و مردمی، رم، ايتاليا
نمايشگاه گروهی «باب رواح»، مراکش
١٣٨٠: «هنر معاصر ايران»، مرکز باربيکن، لندن، انگلستان
«هنر جديد از ايران»، مرکز بين المللی مريدين، واشنگتن، ايالات متحده‌ی امريکا
«پيشگامان هنر نوگرای ايران»، موزه‌ی هنرهای معاصر تهران
1382 : گالری آرین ، تهران
«نگاه معنوی» ، موزه‌ی هنرهای معاصر تهران
1386 : موزه بریتانیا « Word into Art»
گالری ماه ، تهران
1387: گالری ماه ، تهران

آثار در موزه ها:
موزه‌ی هنرهای معاصر تهران
موزه‌ی هنرهای زيبا، مجموعه‌ی سعد آباد، تهران
موزه‌ی هنرهای معاصر کرمان

جوايز:
١٣٤٣: چهارمين بی ينال تهران، جايزه‌ی اول هنرهای زيبای کشور
١٣٥٢: نمايشگاه بين‌المللی موناکو، جايزه‌ی اول
١٣٥٣: نمايشگاه به مناسبت روز مادر، جايزه‌ی اول
مسابقه‌ی مجسمه سازی پارک فرح آباد، جايزه‌ی اول
کتب:
اوستا از ديدگاه هنر نو (نگاره های مسعود عربشاهی): به کوشش فيروز شيروانلو، انتشارات فرهنگسرای نياوران،١٣٥٧ نقش برجسته در معماری، ١٣٥٩
سفارشات اجرا شده:
١٣٤٨: نقش‌برجسته، تالار همايش ساختمان شير و خورشيد سابق، ميدان ارگ، تهران
١٣٤٩: نقش‌برجسته، ساختمان صنايع و معادن، تهران
١٣٥١: نقش‌برجسته، ساختمان مديريت صنعتی، تهران مجسمه‌ی برنز، پارک فرح آباد، تهران
١٣٥٣: نقش‌برجسته، ديوار ورودی ساختمان گروه صنعتی بهشهر، تهران
نقش برجسته، ديوار تالار همايش ساختمان گروه صنعتی بهشهر، تهران
١٣٥٤: نقش‌برجسته، تالار ورودی ساختمان وزارت کشاورزی، تهران
١٣٥٦: نقش‌برجسته، خانه‌ی خصوصی، تهران
١٣٦٤: مجسمه، ساختمان بيمه‌ی کاليفرنيا،ساکرامنتو، کاليفرنيا، ايالات متحده‌ی امريکا
نقش‌برجسته، ساختمان بيمه‌ی کاليفرنيا، سانتا رزا، کاليفرنيا، ايالات متحده‌ی امريکا
١٣٦٦: نقش‌برجسته، ديوار خانه‌ی خصوصی، لس آنجلس، ايالات متحده‌ی امريکا
١٣٦٨: نقش‌برجسته، ديوار خانه‌ی خصوصی، انسينو، کاليفرنيا، ايالات متحده‌ی امريکا
١٣٦٩: نقش‌برجسته، سانتا مونيکا، کاليفرنيا، ايالات متحده‌ی امريکا
١٣٧٢: نقش‌برجسته، ديوار خانه‌ی خصوصی، هاليوود، کاليفرنيا، ايالات متحده‌ی امريکا
١٣٧٥: نقش‌برجسته، تالار همايش ساختمان آزمايش مکانيک خاک، تهران
١٣٧٦: نقش‌برجسته، ديوار بزرگراه مدرس، تهران
١٣٧٧: نقش‌برجسته، درهای ورودی تالار اجلاس سران کشورهای اسلامي، تهران
١٣٨٠: نقش‌برجسته، بر نمای ساختمان کانون وکلای مرکز، تهران

یادداشت: آنچه در زیر میخوانید بیشتر گزیده مقاله هایی است که برای چاپ در فراایران 10 چیده شده بودند، و متأسفانه به چاپ نرسید.

مسعود عربشاهی
از سرخی مس و قهوه‌ای خاک تا تداوم شمایل‌های کهن‌
منیژه میرعمادی

مسعود عربشاهی، نقاش و مجسمه ساز، در سال ١٣١٤ در تهران به دنيا آمد. آموزش هنر را در هنرستان پسران تهران آغاز کرد و در هنرکده‌ی هنرهای تزيينی، در رشته‌ی نقاشی و مجسمه سازی ادامه داد. تحصيلات خود را با گرفتن مدرک فوق ليسانس در معماری داخلی به پايان رساند. در سال ١٣٤١ اولين نمايشگاه خود را در انجمن ايران و هند برگزار کرد. در همان سال در سومين بي ينال نقاشی تهران شرکت داشت و در بی ينال چهارم نيز برنده‌ی جايزه شد. در سال ١٣٥٢ جايزه‌ی اول نمايشگاه بين المللی موناکو را دريافت کرد. مطالعات وسيع او در زمينه‌ی دوران‌های تاريخي هنر آسيا از عوامل تأثيرگذار بر هنر اوست، که به بهترين وجه در تصاوير کتاب اوستا از ديدگاه هنر نو(١٣٥٧) تجلي يافته است. از مهم ترين آثار او نقش برجسته‌های وسیع ديواری است، که هم در ايران و هم در خارج از کشور مورد توجه زيادی قرار گرفته است. از آن جمله بايد ديوار ٥٠٠ متري تالار اجتماعات ميدان ارگ تهران، سر در ١١٧ متری ساختمان صنايع و معادن تهران و درهای ٦٠ متري سالن اجلاس سران کشورهای اسلامي را نام برد.

عصاره‌ی یک فرهنگ در پیوند جهانی فرهنگ ها
جواد مجابی
عربشاهی نقاش به دنیا آمده است. او را می‌توان نقاشی غریزی دید از این لحاظ که به رغم فرازونشیب‌های زندگی خود و شرایط وطنش، هیچ‌گاه از نقاشی (و گاه برحسته کاری سفال و فلز) رو برنتابیده و لحظه‌ای در ادامه کارش تردید نداشته است. چه موقعی که برای هنر ارج قائل بوده‌اند و چه موقعی که نقاش و نقاشی تخطئه می‌شده است. او با روندی رو به افزایش شیفته‌وار و نا‌به‌خود کارش را ادامه داده و جز آن هدفی برای زندگیش نمی‌شناخته است. یک کارگر ذهنی عاشق، با تمرکز فراوان بر کارش و تداوم آن، به ساختن و ترسیم جزءبه‌جزء جهانی می‌کوشد که آفریده‌ی خاص اوست و گاهی توسط دیگران درک و تحسین می‌شود و زمانی، دو دهه در انزوا می‌گردد، اما در هر دو وضعیت وی سرگرم آفریدنی ناگزیر و بی‌گسست است بی‌آن‌که به سود و زیان عمل بیندیشد. غریزه‌ی هشیارش او را به تداوم و تکامل دنیای ویژه‌اش و کوتاه نیامدن در برابر شرایط خارج از آتلیه پیش‌رانده است. هیچ‌وقت سود خود را در این ندید که چون این نوآوری بی‌وقفه بازاری ندارد مثل بسیاری از مدعیان، به میل و سلیقه‌ی گالری‌ها و موزه‌ها و مجموعه‌داران و مشتریان دولتی و غیر آن، کارهایی مطابق سلیقه‌ی زمانه بسازد. قریحه‌ی عالی‌اش این فروکاهندگی ادراکی را نمی‌پسندید و غریزه‌اش جز آن راه‌ورسم که زندگی‌اش پرده به پرده در آن معنا یافته بود، بدیلی نمی‌شناخت، اما کارکرد اصلی غریزه‌اش که از او نقاشی کم‌نظیر ساخته است، این است که او بنا بر طبیعت خاصش فقط نقاش است و بس.

شنیدن رنگ، دیدن صوت و آن‌گاه سکوت
محمد شمخانی[1]

مهم ترين پژوهش ها و فعاليت هاى هنرمند را تا اواسط دهه ۵۰ مى توان در ۳ رده کلى تقسيم کرد: ۱ـ مجموعه طرح ها، نقاشيها، نقش برجسته ها و کنده کارى روى فلز (۱۳۴۷ ـ ۱۳۴۰) ۲ـ مجموعه مجسمه‌ها، نقاشى‌ها و طراحى‌ها (۱۳۵۵ ـ ۱۳۵۰). ۳ـ مجموعه آثارى از مواد و مصالحى چون طناب‌ها و حلقه‌هاى فلزى که به تابلوها بعد سومى مى‌بخشد و بعدها همين فاصله بين خطوط نخى و زمينه تبديل به حجم و نقش‌برجسته‌هايش مى‌شود. از سال ۱۳۵۵ پا به مرحله‌اى مى‌گذارد که يک‌سر انتزاعى است و مجرد و بيرون از حيطه مشهود و تجربه‌هاى حضورى. تجربه‌هاى او حالا منزه از هرگونه تأثيرپذيرى مستقيم ادامه مى‌يابد و ترکيب بندى (کمپوزيسيون) سرآمد تلاش‌ها و تجربه‌هاى او مى‌شود. حدود يک سال و نيم در پاريس اقامت پيدا مى‌کند که از آن به شکل ويژه ا‌ى ياد مى کند. در همان سال (۱۳۶۲) است که در هنر مدرن غرب به شناخت بالا و والايى دست مى يابد، که پيامدش تحکيم پايه‌هاى نقاشى و پالايش زبان شخصى اوست. هشت سال اقامت در آمريکا و اين اقامت طولانى مدت زمينه تلاقى تجربه‌هاى شرقى او باشناختش از هنر غرب مى‌شود. دورى از وطن براى عربشاهى ـ آن طور که خودش مى‌گويد ـ يک فايده بزرگ داشته و آن غنابخشيدن به سکوت و انزوايى بوده که از ابتدا آگاهانه برگزيده است.

نمادها و نشانه ها در آثار عربشاهی
روئین پاکباز
او در آغاز از ميراث هنری خاورميانه بهره مي گرفت، سپس به نمادپردازی در جهان باستان علاقه‌مند شد، و اکنون روح رمزآميز اعصار گذشته را به دنيای پويای امروز فرامی‌خواند. نمادها و نشانه‌ها در قالب و محتوای هر دوره از آثار عربشاهی اهميتی اساسی داشته‌اند، چنان که سير تحول هنری او را از طريق موارد استفاده‌ی اين عناصر معنادار نيز می‌توان بررسی کرد.

نقشمايه‌های گوناگونی که عربشاهی در آثارش به کار برده است، غالبا انتزاعی‌اند، و فقط گهگاه عناصر تصويری باستانی در طرح هايش رخ نموده‌اند (لازم به يادآوری است که عربشاهی در يک دوره‌ی کوتاه، حدود سال های ٥٤ ١٣٥٣، با انحراف از مسير قبلی و در رويکردی اکسپرسيونيستی، موجودات اساطيری را موضوع اصلی نقاشی‌هايش قرار داده بود). نقشمايه‌های عربشاهی را مي توان به سه گروه عمده تقسيم کرد: گروه نخست مشتمل‌اند بر نمادهای کهن چون نيلوفر (لوتوس)، چرخ، خورشيد درخشان، درخت زندگی، خط شبه ميخی و غيره؛ گروه دوم: دايره‌ها، مربع‌ها، منحنی ها و مارپيچ ها، جداول و غيره را در بر مي گيرند؛ و نشانه‌هايی چون پيکان، علايم رياضی، نقشه‌ی معماری اعداد و خطوط سهمی وار، گروه سوم را تشکيل می‌دهند.

به نظر می رسد که عربشاهی اين نقشمايه ها را فارغ از معانی‌شان و صرفا به عنوان عناصر تزيينی در آثار اوليه‌اش به کار مي برد، اما در جريان مطالعه‌ی هنر ايرانی اسلامی، نقشمايه‌های گروه دوم با مفاهيم عميق تر در نقاشی‌هايش ظاهر شدند. بارزترين عناصری که در اين مرحله به کار مي‌برد، عبارت بودند از شکل مدور، راست‌گوشه، چليپاگونه و خطوط موزون منحنی، عمودی و افقی.

کاربرد اين عناصر نه فقط خصلتی هندسي به آثار عربشاهی می‌بخشد، بلکه هنر او را به ذهنيت مدرن نزديک‌تر مي‌کند. به خصوص، از حدود سال ١٣٥٥ به بعد، مساله‌ی فضا (چه در مفهوم معماری امروز و چه در ابعاد کيهانی) دلمشغولی اصلی اوست. در اين مرحله است که نشانه‌های گروه سوم در آثارش اهميت می‌يابند. ممکن است پيکان‌ها، مقياس‌ها، اعداد، خطوط سهمی‌وار، هاشورها، خطوط درهم و برهم را در آثار برخی از نقاشان قرن بيستم ديده باشيم، اما حضور اين نشانه‌ها در کار عربشاهی مفهوم خاصی را القا می‌کند: فراخوانی روح رمزآميز اعصار گذشته به دنيای پويای امروز.

بازگشتی خلاق به هنر باستانی ایران
فیروز شیروانلو
عربشاهی هنرمندی است که از آغاز عناصر سنتی را دستمايه‌ی فعاليت آفرينشی خود قرار داده است؛ ولی آنچه وی را از باقی هم‌گروهان و معاصران او جدا می‌سازد گزينش آذينه‌ها و نمادهای باستانی ايران است. عربشاهی را به نادرست در ميان نقاشان مکتب سقاخانه اگر بتوان بدان نام مکتب داد بر شمرده‌اند… قرار دادن عناصر هنر اسلامی، و مايه گرفتن از سبک آذينی آن، از ويژگی‌های مکتب سقاخانه به شمار مي‌آيد، در حالی که با وجود برخورد به سبک آذينی در برخي از دوره های کار عربشاهی با عناصر اصلی هنر اسلامی مواجه نمی‌شويم. عربشاهی را می‌توان جست و جوگر قالب‌ها و نقوش ايرانی دانست. اين که انديشه‌ی تکوينی و محتوای اين قالب‌ها توانسته انگيزشی در وی ايجاد کند، به وضوح روشن نيست. اين قدر می‌توان تأکيد کرد که علاقه و دل‌سپردن به آنها به حدی جدی و پيگير است که ناگزير بايد، يا به «هم‌نهاده‌ای» تحول‌انگيز در هنر جديد ايران بيانجامد، يا وی به يک باره دست از اين آزمون بشويد.

بي شک مراحل گوناگون فعاليت آفرينش عربشاهی دگرگونی‌هايی به خود ديده است. اين دگرگونی ها تا حدی از نظر شيوه‌ی کار و تمرکز عاطفی کنجکاوی برمی‌انگيزد. در آثار عربشاهی آنچه بيش از همه جلب توجه می‌کند نوعی آرامش، انعطاف و سياليتی است که هم از طرح‌ها و هم از رنگ‌ها مايه می‌گيرد. اين ويژگی‌ها در برخی دوره‌ها جای خود را به شقاوت و فرياد می‌سپرد. بت‌های باستانی و زروانی، که عمده در پس‌رنگ‌های ملايم و طرح‌های کوچک قرار داشتند، به ناگاه به بت‌واره‌های عظيمی تبديل می‌شوند که به نحوی خشونت‌بار فرياد زمانه را منعکس می‌سازند. اين گونه نمادسازی ناخودآگاه از خصلت هنرمندان عصر جديد است که به نحوی می‌کوشند، تا به ياری نمادهای بدوی، تبديل شدن دستاوردهای مادی زندگی امروز را به بت‌ها و بت‌واره ها نمايان سازند، بت‌واره‌هايی که در زندگی بشر امروز همان توانی را دارا هستند که بت‌های آسمانی در دوران ابتدايی و باستانی از آن برخوردار بودند.

توجه به ابعاد مفاهيم افلاکی و فضايی در ايران باستان به ذهن عربشاهی قدرت گسترشی ارزانی داشته که می‌تواند آثار خود را در ابعاد بزرگ به صورت ديوارنگاره يا آثار سه بعدی عرضه کند. اين آثار عربشاهی عمده از تعادل افلاکی و فضايی، که واقعيت داراست، نصيب برده‌اند و می‌توان آنها را از موفق‌ترين کارهای وی دانست. عربشاهی در آثار نقاشی جديد خود موادی را که قبلا، در بعد سوم، حرکت و شعاع را می‌نماياند به ياری گرفته است. اين تجربه‌ای است که بار ديگر عامل خشونت را به آثار وی تسری می‌دهد و سخن گفتن درباره‌ی آن را منوط به پيشرفت بيشتر در اين تجربه می‌کند.

سیری در اسطوره ها و زمان
سیلویا هیماف وایت
عربشاهی استاد القا کردن است. او کاوش برای معنا و مسير در جهان امروز را ماهرانه با اشکال هندسی باستانی و خاورميانه ای اسرارآميز در هم می‌آميزد. نقاشی‌هايش با طنين گذشته‌ی آکنده از نمادها می‌تپد، و در عين حال آثار هنرمندی معاصر است که زمانه‌ی خود را منعکس می کند. با استفاده از نمادگرايی قوی و انگاره‌سازی بصری پيچيده، او گذشته و حال را در آثاری ظريف و پرتفصيل به هم می‌بافد. کيفيت سه بعدی و ساختمانی نقاشی‌هايش به اين آثار استحکام می‌بخشد. غنای نقاشی‌های او تسلط بر رابطه‌ی انگاره با معماری و نماد با موضوع را نشان می‌دهد. دنيای او سرشار از تباين‌ها و تناقضات جذاب است. انگاره‌ی او، در اتصال نفوذ آثار گذشته با تأثير قوی حال، بر آن است که پرده از رخ اسرار و ايهامات بر دارد. جزييات در هم تنيده‌ی اين آثار به ظرافت نقوش ميناکاری مغاره‌ها، بناها و ورودی‌های تزيينی را به ياد می‌آورند. بهره‌گيری از يک زبان فراموش شده خط ميخی تأييدی است بر حضور واقعی تاريخ.

پژواکی که همنوایی شد
خسرو حسن زاده
اشتباهی که هرگز نبايد کرد اين که اين تزيينات با فرم‌های هندسی و قرينه بودن اشکال در آثار اين هنرمند هيچ ربطی به هنرهای تزيينی و صنايع دستی ندارد. اين مهم چه بسا که بسياری را به گمراهی کشانده است که با گذاردن چند لکه رنگ و خط و با استفاده از عناصر بومی توانسته اند اثری ايرانی به وجود آورند. عنصر تزيينی و تکرار موتيف های استحاله شده از نقش برجسته های باستانی و نمادهای مذهبی در آثار عربشاهی زيبت بخش جهانی است که با فرم های چهارگوش و سه گوش خود بر آن صحه دارد که اين هستی لايتناهی با همه ی ارقام نجومی خود دارای نظامی هندسی و وحدتی يگانه است، ريتمی مکرر و زيبا با هارمونی های دلپذير، با خطوط و فرم های هندسی و رنگ های يگانه و منحصر به هنرمند نشانگر لحن موسيقيايی آثار اين هنرمند است. خطوط، علامت و نشانه هايی که از پژواکی آغاز ميشوند و در ادامه به يک همنوايی جمعی تبديل می شوند. نقاشی های عربشاهی موسيقی دلچسبی است که نيازی به شنيدن ندارد. رنگ ها در اين همنوايی نقش بسيار عمده ای را بازی می کنند و قصد آن ندارند چشم بيننده را بفريبند، بل برآنند تا رمز و راز نهفته و معنای پنهان آرزوهای همواره دست نيافتنی مشرق زمين را به جلوه رسانند. خاکستری آبی های نشسته بر سطح سياه و تلالو رنگ های فلزی نقره ای و طلايی و ته مايه هايی از سرخی عقيق و رنگ های کويری گسترده بر بوم، چه حکايتی جز اين آرزوهای پنهان دارد؟

انبوه خطوط و چرخش های مدور آن در آثار عربشاهی از يکسو يادآور آرمان‌های عرفانی مشرق زمين است که دراويش را در سماع به وجد ميآورد و به رقصی عارفانه واميدارد و نگاه بيننده را بی ايستايی مجبور به تعقيب اين خطوط مدور و جهنده می کند، و از سوی ديگر به پلان های نقشه برداری کاشفان سرزمين های ناشناخته ميماند که با شور و شوق يافته های خويش را در حاشيه ی آن محلهايی که قرار است حفاری شود می نويسند. دست نوشته هايی نه از سر تفنن، بل از نگاه هنرمندی که حروف و اعداد را تبديل به عنصری بصری ميکند و در جای جای اثر مينشاند. دست نوشته هايی به عمد ناخوانا که به يادداشت های جادويی می ماند و ريشه در دعاهای دست پيچ مردم ساده دل اين سرزمين دارد. اين پلان های زيبا و زراندود شده و ارزنده ما را به تماشای جغرافيای سرزمينی فرازمينی دعوت می کند که موجودات آن با فرم های مدور و مربع و ملايم و نشانه هايی فرار، در بستری از رنگ های اثيری نشأت گرفته از کومه‌های کويری است به رقص بازيگوشانه و رندانه مشغولند، دعوت به چرخشی سيال، و ايستايی و خاکساری در قبال تقدس بی‌انتهای آرزوهای انسان مشرقی که باورهايش را به وعده‌های آسمانی سپرده است.

بیانی تجریدی از اسطوره های شرقی
رضا گوهرزاد
آثار تجربی دوران دانشکده بر روی خطوط و نقش‌ها، او را به سوی پژوهش بر اسطوره‌ها سوق می‌دهد. از سال ١٣٤٠، کار پژوهش و آفرينش به موازات هم، بر آثار باستانی ماقبل تاريخ، تپه سيلک کاشان، حسنلو، حصار، شوش، تپه مارليک و …، با تجربه‌ها بر روی سفال آغاز می‌شود. همزمان، تجربه بر دوران کامل هنر تمدن ايلام از جواهرسازی، سفال، لوحه‌ها، و دوران هنر سومر و آشور با پژوهش بر لوحه‌ها و خط‌ها، فلزکاری و کنده‌کاری تجربه می‌شود و نقش‌برجسته‌های دوران هخامنشی و ساسانی، او را به دوران هنراسلامی می‌کشاند… مفرغ‌های لرستان، اين هنر به يادگار مانده‌ی حماسی از دوران با شکوه تمدن کهن ايران، کنجکاوی عربشاهی در شکل‌پذيری اين فلز شگفت برای دستيابی به گستره‌ی گرانقدر و قابل‌ستايش آفرينندگان، را به شناخت و معرفتی برای درک معنويت نهفته در اين آثار می‌کشاند.

درک و آگاهی سامان يافته و ژرف عربشاهی از هنر ايران باستان و جست و جوی بی پايان او در رهيافت به رمز شگفت آفرينندگی تمدن‌های ديرين ايران، سومر، آشور و مصر، به او اين امکان را می‌دهد تا به حس ملموس تصويری از نمادهای اسطوره‌ای دست يابد و با اين دستمايه‌ی غنی که جانمايه‌ی بنيادين کارهايش را تشکيل می‌دهد، نقشمايه‌ها و طرح‌های باستانی را در گستره‌ی هنر مدرن به تجربه و معرفی بکشاند…

اين رهيافت و دريافت، بينش و جها‌ن بينی عربشاهی را شکل می‌دهد و او را به سوی مرکز ثقل حيات فرهنگی ايران و عرفانش، جذب می‌کند. سفر به اروپا و زندگی در پاريس (١٩٨٣) و گذران بيشترين وقت زندگی در موزه‌ها و تجربه‌ی جامعه‌ی مدرن و نوين اروپايی و تضاد آن با نگرش و شيوه ی زيست شرقی، راهگشای نوينی برای تجربه های خطوط و اشکال هندسی و فضايی است. او که پيش از اين سفر، در تجربه‌های خود به ايماژهای فضايی و نجومی و گردش سياره‌ها و مدارهای ستاره‌شناسی و جذبه‌های حرکت قانونمند آنها شيفتگی و شوری ناشناخته داشت، در اين رويارويی فرهنگی، شيفته‌ی بينشی شد که در ذات خود، خورشيد و کهکشان‌ها و آسمان و قانونمندی و تأثير آنها بر زندگي را ارج می‌نهاد. برای دستيابی به ناشناخته‌ها و نزديک شدن به قدرت مرکزی اين عرصه‌ی غنی، با دلبستگی بی‌نهايت حجم‌شناسی فضايی و هندسه‌ی موجود آن را به عرصه‌ی نقاشی های خود کشاند و کوشيد که اين ارتباط قوی بين خطوط را که به ورای باورهای هستی‌شناسی ختم می‌شود، در حرکت‌های نقش و خط‌های خود جست و جو کند. او به درستی و چيرگی، تناسب‌های هندسی و قانونمندی آنها را در واژگان بيانی هنر نقاشی انتزاعی می‌شناسد و شناخت شايسته و بی‌ترديد او از ارزش‌های بعد، حجم، خط و رنگ و تضاد ويژه‌ی ميان آنها، به او اين فرصت را می‌دهد تا هنر انتزاعی خود را، «جانمايه ای از نشانه‌های هنر ديرين ببخشند.» هنر مدرن او، از آبشخور نمادهای ازلی و ارزش‌های متکی بر معنويت و معرفت و عرفان ايرانی سيراب می‌شود. در عمق آثار عربشاهی، می‌توان تضاد موجود بين تاريکی و روشنايی را که در انديشه‌ی مهريان و زروانيان از ديرباز نهادين شده است، آشکارا ديد. همين نگرش و جهان‌بينی هنرمند ايرانی در برخورد با ذات هستی در گذر پياپی و زنجيره‌ای از انديشه‌ها و آيين‌های مهری تا بينش تکوين يافته‌ی عرفان شرقی، در تضاد با نگرش هنرمند غربی، در يافتن ذات هستی و معنای يگانگی انسانی، عربشاهی را به درونگرايی و شناخت خود می‌کشاند. او برای ايستايی و مقاومت در برابر پديده‌های فرهنگی و تمدن غرب و به ويژه رسوبات فشارهای ماديگری و عصر خشن و پرتحرک تکنولوژی غرب، از زبان انتزاعی هنر مدرن و نوين غرب بهره می‌گيرد و حرف‌هايش را می‌زند… در واقع او با تسلط به هنر مدرن و تکنيک‌های آن، با شيوه ای که دستاورد هنر نوين نقاشی غرب است، بينش و عرفان شرقی را بازمی‌گويد… عربشاهی با شناخت از بينش شرقی، نياز به بازگشت به شرق ندارد بلکه نقاشی‌های او سفری است به درون ذهنيت خود که ريشه در کشورش دارد. در واقع پس از گذر از قرن‌ها، عربشاهی حلقه‌ی مفقوده‌ی زنجيره‌ی تکوينی خط هنری ايران را در رسيدن به هنر نوين جهان امروز يافته است و به خوبی اين حلقه‌ی پيوند را می‌شناسد. آثار او به استواری، شاهد اين باورند.”

…عربشاهی یکی از مجذوبان دنیای هنر است که جز به نقاشی و عالم نقاشی‌های خودش به چیزی و به کسی توجه ندارد. در جمع به ظاهر حاضر، اما به معنا غایب است که در آن اوقات در عالم نقاشیهایش حضور دارد. حرف می‌زنی، نمی‌شنود مگر آنچه به کار آن دنیا بیاید. این غرقه‌شدن و حضور دائمی در عالم درونی، موجب مکاشفه‌ها و شهودهای باروری شده است که عربشاهی به مدد آن توانسته است چند هزار سال نماد و نشانه‌ی منطقه‌ی باستانی جهان را در کارگاه ذهن و کار دستش بیازماید و تاریخ را خلاصه کند و برسد به عصر ما و در عصر ما آن نمادها و نشانه‌های درونی شده را به عنوان پیامی ابدی دریابد. این نقوش معمایی را به عنوان میراث همیشگی بشر به مثابه رمزگانی شخصی از سوی یک نقاش معاصر ایرانی به گذشته و آینده‌ی هنر مخابره کند.[2]

نقش‌برجسته‌ها و دیوارنگاره‌ها یکی دیگر از راه‌هایی است که عربشاهی برای بیان هنر خود به کار گرفته است. نقش‌برجسته‌های او، ضمن برخورداری از غنای تکنيکی، از نظر فرم، شکل، رنگ و معناپذيری مواد به کار گرفته شده تحسين‌برانگيز است. نقش برجسته‌هايی که برگرفته از هنر بنيادين ايران بزرگ و در گذر زمان هستند، و نقش برجسته‌هايی که در طول زمان پير می شوند، دگرگون می‌شوند ولی زنده و ماندگار به هستی پر فروغ خود ادامه می‌دهند و در ساختار معماری بناهای ايرانی، به شيوه‌های گوناگون برای بازآفرينی فضايی نوين با حفظ ويژگی زيبايی‌شناسانه، به کار گرفته شده‌اند. او نقش برجسته‌ها را برگردان جلوه‌های زندگی بر پيکره‌ی ساختمان در شکلی انتزاعی می‌داند و از يافته‌های پژوهشی‌اش که تصويرهای ذهنی او را می‌سازند، در جهش‌های اصيل آفرينش هنری استفاده می‌کند، با بهره‌جويی از فلز، سفال، گچ و بتن، برای نظم بخشيدن به خط ممتد تکوين يافته، خط‌ها و شکل‌ها می‌آفريند. نقش‌برجسته‌ها، فضای معماری يک ساختمان را به گونه‌ای باورنکردنی، دگرگون می‌سازند. ساختمانی که واقعيت وجودی‌اش، سکون و بی‌حرکتی است، در اين ترکيب بندی، «نقش و ماده»، ذهنيت تصويری سيال هنرمند را بازگو می‌کند و هستی ناميرايی را به هويت ساختمان می‌بخشد… تفکر و خلاقيت، محور مرکزی انديشه‌ی هنری عربشاهی را، در ترکيب بندی نقش برجسته‌ها تشکيل می‌دهد. نقش برجسته‌هايش، مظهری است از اصالت طرح و نقش، پاسخی است که به هزاران پرسش تراوش شده از ذهنش در برخورد با آثار هنری جهان و باوری است که خود به ارزش های بالنده‌ی هنری و ارتباط هماهنگ آن در طول تاريخ دارد. نقش برجسته‌های عربشاهی، بافتی محکم و استوار از ارايه‌ی طرح و نقش است. حرکتی است که با شکيبايی، هنر گذشته را در قالب هنر مدرن معنی می‌کند. در واقع اصالت هنری نقش‌برجسته‌های عربشاهی بر پيکره‌ی هر ساختمان، نمادی است از جاودانه ساختن طرح‌ها و نقشمايه‌هايی که در طول تاريخ منهدم شده و يا، روزگار سپری شده، آنها را در جادوی فراموشی حل کرده است. نقش‌برجسته های او که برگردان امروزين، نقش‌های نمادين هنر انسان، به ويژه انسان شرقی است، يگانه گوهر اصالت تمدن يک سرزمين را، زمانی می‌تواند تداعی کند که ذهن هنرمند عربشاهی به اين باور رسيده باشد که ذهنيت اش بستری است برای رشد و گسترش خط ممتد و استوار هنر ايران زمين.
از سوی دیگر، رنگ خاک و رنگ کوه‌ها، رنگ فيروزه‌ای و سبزهای تيره، رنگ نقره و طلا، در زير پوششی سيال، همه از بهانه‌های دلبستگی و لطافت نقش‌هايی سخن می‌گويند که بر نقاشی‌های ديواری او می‌نشينند، رنگ‌هايی که از گذشته‌ی دور از دشت‌ها، صخره‌های کبود و کويرهای خاک و شنی که چون برنز می‌درخشند و در ذهن عربشاهی ثبت و ضبط شده‌اند. اينها او را به آميزش و کنش و واکنش تازه‌ای بر خط هستی هنر نقاشی ديواری می‌خواند تا با هماهنگی و شناسايی ترکيبی آنها، از افسانه‌ی رنگ‌های شرقی و ارزش‌های آن سخن بگويد. رنگ‌های سياه، سبز تيره، آبی لاجوردی کبود که هستی دنيای رنگ‌های عربشاهی را شکل می‌دهند، از رنگين کمان رنگی می‌آيند که چکش آهنگر بر فلز، کبودی و سبزی آن رنگ باختگی فلز در گذر زمان، و راز يافتن رنگ‌هايی که غنای گذشته را تداعی کند و در عين حال، بتواند سکوت نهفته در فراموش شدگی را تجلی دهد. ذهن پويای عربشاهی، چون ناظری جست‌و‌جوگر، جلوه‌های رنگ را که ريشه در تار و پود و بنياد ايران دارد بازمی‌شناسد و به سطح نقاشی‌های ديواری‌اش می‌کشاند تا آثارش بتوانند در ضمن تازگی و زنده بودن، پيوند و ارتباط مستمر و قوی خود را با گذشته تداعی کنند. اين سبزهای تيره‌ی آشنا، آبی کبود افسانه ای و رنگ های کويری بيهوده در کنار هم نمی‌نشينند. آنها را ذهنی آگاه و وفادار به ارزش‌های بالنده، بازيافته و تجربه کرده است. [3]

یکی از همین دیوارنگاره‌ها نقش‌برجسته‌هایش که بزرگراه حقانی تهران را رنگ و نقش بخشیده بود در سال 86 ناپدید می‌شود و هرگز معلوم نمی‌شود که چه بلایی بر سر آن می‌آید، امید است که به راستی در انبار مواد مخروبه و ضایعات مجلس جای گرفته و قابل بازسازی باشد. مجموعه‌ی دیگرش به نام نور و گیاه که 30 سال پیش برای ساختمان مجلس طراحی کرده بود، پیش‌تر به همین سرنوشت شوم گرفتار می‌شود. بنا به گفته‌ی خودش با روزنامه اعتماد در همین باره، “سه لته از مجموع شش لته‌ از کاری با طول نه متر و ارتفاع چهار متر، به گنجینه مؤسسه صبا انتقال داده شده و چهار لته دیگر پاره و تخریب شده است و حتی اگر سه لته بازمانده بازسازی شود، ارزش چندانی ندارد چون تکه‌هایی از یک اثر هستند.”[4]

از سال 1386 آثار مسعود عربشاهی حضور چشمگیری در حراجی‌های سالهای اخیر داشته است، و اگر مانند کارهای چند هنرمند جوان ایرانی رکودشکن هم نبوده، همه با قیمت‌های بالایی به فروش رفته‌اند.

“دغدغه من خيلى بزرگتر از آن چيزى است که نشان داده‌ام. مثلاً وقتى به مولانا فکر مى‌کنم، مى‌بينم اين شعرهايى که گفته خيلى کوچکتر از آن چيزى بوده که حتماً در ذهن داشته است. اين را مى‌شود از خلال شعرهاى اين مرد بزرگ دريافت. از خالى آثارش.”

عربشاهى هميشه اعتراف مى‌کند که کارش تنها گشودن دريچه اى کوچک به دريايى بزرگ و با عظمت بوده است. به گذشته پهناورى که هنوز آن طور که بايد و شايد بازبينى نشده است. خرد و بنياد از تکيه کلام‌هاى اصلى و هميشگى او هستند.”[5]

کار مسعود عربشاهی شادی‌آور است، بزرگداشت زندگی است. او از جاذبه‌ی چند جانبه‌ی زمان حال (بدان گونه که تأثيرش را بر او می‌گذارد) و خشنودی سازنده‌ای که در بهره‌گيری از گذشته‌ی نمادين و اسرارآميز به دست می‌آورد، لذت می‌برد.[6]

[1] وب سایت شخصی ، http://www.shamkhani.com/3.asp?id=5

[2] جواد مجابی، همانجا.

[3] رضا گوهرزاد، همانجا.

[4] گفت‌و‌گو با روزنامه اعتماد، ش.413، 1386/4/25

[5] محمد شمخانی، همانجا

[6] سیلویا هیماف وایت، همانجا.