تاريخچه موزه ایران باستان

هومن صدر

فصلنامه فراایران ، شماره هفتم

موزه ي ملي ايران که عمليات ساخت آن در سال ١٣١٣ خ. آغاز و در سال ١٣١٦ در دو قسمت مجزا به بهره برداري رسيد، نه تنها بزرگترين موزه ي باستان شناسي و تاريخ ايران است، بلکه از نظر حجم، کيفيت و تنوع آثار يکي از چند موزه ي بزرگ جهان و به عنوان موزه ي مادر محسوب مي شود. موزه ي ملي از دو بخش و ساختمان مجزا تشکيل شده است: موزه ي ايران باستان که تاريخ تاسيس آن همان ١٣١٦ است و موزه ي دوره ي اسلامي که در سال ١٣٧٥ رسما افتتاح شد.

در سال ١٣٠٨ خورشيدي، به دنبال تصويب قانون حفظ آثار ملي، انجمن آثار ملي تشکيل شد و به منظور حفظ آثار تاريخي ايران، تهيه ي نقشه ي بناي موزه ي ايران باستان، با الهام از بناي طاق کسري (تيسفون) توسط معمار فرانسوي، آندره گدار آغاز گرديد که در آن تاريخ مدير باستان شناسي ايران هم بود. رنگ آجرهاي ساختمان موزه قرمز انتخاب شد تا يادآور معماري عصر ساساني باشد. بناي موزه حدود ١١٠٠٠ مترمربع و ساختمان اصلي آن سه طبقه است.

در حال حاضر موزه ي ملي ايران با دو موزه ي ايران باستان و دوره ي اسلامي زير بناي بيش از بيست هزار متر مربع در زميني به مساحت ١٨٠٠٠متر مربع و با حدود ٠٠٠/٣٠٠ هزار شئ تاريخي از زمان هاي مختلف تاريخي ايران، بهترين موزه در جهان درارتباط با فرهنگ، هنر و تاريخ ايران است. قديمي ترين اثري که نشانگر حضور انسان در فلات ايران است، مربوط به ششصد هزار سال پيش است که در اين موزه نگهداري مي شود. اشياي مختلفي که در طي ساليان گذشته به صورت علمي و غير علمي کشف شده اند در قسمت زيرزمين موزه ي ايران باستان قراردارند که پس از کارشناسي و تحقيقات علمي به تالارهاي اصلي نمايش آثار منتقل مي شوند.

بخش پيش ازتاريخ

گنجينه ي ملي ايران، آثار فرهنگي هنري خود را که ازابزارهاي سنگي دوران حجر شروع و به اشيا و وسايل مورد استفاده ي انسان هاي عصر آهن ختم مي شود در بخش پيش از تاريخ موزه متمرکز کرده است. اشياي موجود در اين بخش که از مواد مختلفي چون سفال فلز، سنگ عاج، قير و … ساخته شده اند از طريق کاوش هاي علمي باستان شناسي يا به طور اتفاقي از محوطه هاي پيش از تاريخ ايران کشف شده اند. قديمي ترين آثار به نمايش درآمده در موزه، تيغه هاي سنگي کشف رود است که در بررسي هاي باستان شناسانه ي سال ٥٤ ١٣٥٣ در ناحيه ي خراسان و در کنار رودخانه ي کشف رود به دست آمدند. در ارتباط با قدمت اين اشيا نظريات مختلفي ارايه شده است. از جمله اين که بررسي هاي کلود تيبو نشان مي دهد که قدمت اين اشيا بين هشتصد هزار تا يک ميليون سال است و برخي ديگر نيز قدمت آنها را بين ششصد تا هفتصد هزار سال مي دانند. بر اساس نظريه ي تيبو اين دوره کهن ترين دوران شناخته شده از پيدايش انسان در ايران است.

نمونه ي ديگر از اين ابزارهاي سنگي، دست افزاري است که در بررسي منطقه ي حوضه ي مسيله در ٥٠ کيلومتري جنوب ورامين توسط آقاي دکتر صادق ملک شهميرزادي به دست آمده است. اين گروه از آثار مربوط به ٤٥ هزار تا ٦٠ هزارسال قبل است.

قديمي ترين آثاري که در آن تفکرات مذهبي و معنوي انسان پيش از تاريخ جلوه گر است، پيکرک هاي انساني و حيواني کشف شده از تپه ي سراب در شرق کرمانشاه در سال ١٣٣٩ است. يکي از اين مجسمه هاي گلي زني است به نام ونوس که ٥/٦ سانتي متر ارتفاع دارد. ظروف سفالي قرمز به دست آمده از چشمه علي و اسماعيل آباد نيز جزو اولين و قديمي ترين آثاري است که بازديدکنندگان در موزه ي ايران باستان با آن مواجه مي شوند و قدمت آن متعلق به هزاره ي پنجم پيش از ميلاد است. در اين ظرف تصوير چهار انسان ديده مي شود که رو به روي يکديگر قرار گرفته اند و دست هاي خود را به طرف بالا برده و در حال نمايش رقص هاي آييني و نيايشي هستند.

از آثار کشف شده در منطقه ي استان فارس مي توان به بشقاب سفالي پايه داري مربوط به هزاره ي چهارم پيش از ميلاد اشاره کرد که نمايشگر رقص هاي آييني است. ديگري کاسه اي است سفالي و مخروطي شکل مربوط به تل باکون در فارس که در پشت ظرف، شاخ هاي بز کوهي کاملا بزرگ نمايي شده و به نشانه ي يک بز کوهي که مورد احترام و علاقه ي مردمان پيش از تاريخ بوده، نقش بسته است.

از آثار مربوط به استان خوزستان که از تنوع چشمگيري برخوردارند مي توان به مجموعه ي گاو سفالي معبد چغازنبيل اشاره کرد. اين گاو به دستور پادشاه ايلام از گل پخته ي لعاب دار ساخته شده و به عنوان نگهبان بر دروازه ي معبد چغازنبيل نصب شده است. ارتفاع اين گاو ١٠٦ و طول بدنه ي آن ١٠٨ سانتي متر است.

از منطقه ي کاشان نيز ظروف سفالي تپه ي سيلک در موزه نگهداري مي شود. اين ظروف گوياي تفکري عميق از عشق به هنر و مذهب و معنويت است. مشربه هاي سفالي تپه ي سيلک در نوع خود کم نظيرند و نقوش تلفيقي سماوي، هندسي، حيواني و انساني روي آنها نشانه اي از جهان بيني وسيع هنرمندان سفالگر و نگارگر سيلکي است. مشربه هايي که مايع درون آن شفابخش بيماران و نيرو بخش جنگجويان است. نمونه ي آن مشربه اي است از سفال نخودي با نقوش قرمز اخرايي.

حفاري درمنطقه ي ده مارليک در استان گيلان از پاييز ١٣٤٠ شروع شد و مشخص شد که اين تپه محل يک قبرستان مهم قديمي است و اشياي به دست آمده در آن معرف چگونگي هويت و حرفه ي صاحب آرامگاه است. مهم ترين شئ اين منطقه جام طلاي مارليک با نقش گاوهاي بال دار است. جام مارليک ٥/١٧ سانتي متر ارتفاع و ١٤ سانتي متر قطر دارد. نقوش برآمده و برجسته ي جام با تزيينات ظريف، قلم زني شده است.

موزه ي ايران باستان اشياي قابل توجهي از ساير محوطه هاي پيش ازتاريخ ايران همچون شهر سوخته، تپه يحيي، تل ابليس و تپه سنگ چخماق را نيز در خود دارد.

دوره ي تاريخي

آثار اين دوره نيز اکثرا حاصل حفاري هاي علمي بوده و در کنار اشياي مکشوفه از استان به نمايش گذارده شده اند. دوران تاريخي را اشياي هخامنشي، سلوکي، اشکاني و ساساني تشکيل مي دهند و يکي از منحصر به فردترين نمونه هاي موجود دوره ي اشکاني، بقاياي نيم تنه ي مردي است که در سال ١٣٧٢ به طور اتفاقي به همراه چند قطعه استخوان، يک لنگه چکمه به همراه ساق پاي درون آن، يک سنگ ساب، چند سفال، يک چاقوي آهني، يک سنجاق نقره، يک شلوارک پشمي، چند قطعه پارچه و يک عدد گردو وجود داشت. اين نيم تنه پس از کشف به مرد نمکي معروف گرديد.

در طبقه ي دوم موزه ي ايران باستان، گنجينه ي نفايس دوران پيش از تاريخ قرار دارد که در بر گيرنده ي آثار منحصر به فردي چون جام طلاي مارليک، جام طلاي حسنلو، جام خشايار شاه، ريتون طلاي همدان، الواح زرين و سيمين از کاخ آپاداناي تخت جمشيد، زيور آلات مکشوفه از زيويه ي کردستان و … است. در حال حاضر ساير قسمت هاي طبقه ي دوم پس از انتقال گنجينه ي دوران اسلامي به موزه ي جديد، در حال مرمت کامل بوده و پس از بازسازي داخل بناي ايران باستان به اشياي پيش از تاريخ اختصاص داده خواهد شد.

گنجينه ي دوران اسلامي

گنجينه ي دوران اسلامي که در دوم آبان ١٣٧٥ افتتاح گرديد، مشتمل بر آثار متنوع از قرون اوليه ي اسلام تا قرن چهاردهم هجري قمري است. اين آثار به لحاظ تنوع موضوعي و دوره اي در دو طبقه، به طور جداگانه به نمايش درآمده است.

در طبقه ي اول گنجينه، نسخ خطي قرآن کريم در مرکز هنرهاي اسلامي در فضايي که نشانگر تقدس است، به همراه عناصري در اين زمينه، مانند محراب ها و کتيبه اي خطي به نمايش درآمده اند. در فضاي اطراف اين قسمت کتب خطي با موضوعات علمي، ادبي و تاريخي ارايه گرديده است. کتب ادبي شامل آثاري از نخبگان عرصه ي ادب ايران از دوران تيموري تا پايان عصر صفوي است. برخي از مهم ترين آنها عبارتند از شاهنامه ي فردوسي، کليات سعدي، خمسه ي نظامي، ديوان حافظ، ديوان امير عليشير نوايي و …

اکثر اين نسخ به خط نستعليق و به قلم مشاهير هنر خوش نويسي و مينياتور سازان و تذهيب گران عصر تيموري و صفوي است. نسخ علمي نيز در محدوده ي وسيعي از علوم مانند طب، نجوم، جغرافيا و فلسفه را در بر مي گيرد. قديمي ترين نسخه ي مجموعه، «دستور اللغه» است که مربوط به قرن پنجم هجري است. نقاشي هاي مينياتور و قطعات خط در چهار ضلع بخش مرکزي شامل سبک هاي شيراز، هرات، هند، مغول و اصفهان است. مکتب بغداد شاخص هنر نقاشي عهد سلجوقي است که توسط امير تيمور در اين دوره به اوج مي رسد و هنرمندان مشهوري چون ميرعلي تبريزي خوش نويس و استاد عبدالحي نقاش در پايتخت اين حکومت، يعني سمرقند گرد هم آمدند و بدين ترتيب سنت هاي هنر ايران به دربار تيموري انتقال يافت. تيموريان به هنر نقاشي و کتاب آرايي علاقه ي خاص داشته و سبک هاي شيراز و هرات در آنها مشهود است. چهار گوشه ي اصلي اين طبقه به موضوعات علمي از جمله وسايل روشنايي، آثار علم نجوم، آثار شيشه اي و اشياي لاکي و ابزار کتاب اختصاص دارد. علاوه بر فضاي مرکزي، سه تالار اصلي نيز موضوعاتي همچون فرش، پارچه، سفال و فلز را در خود جاي داده است. در بخش پارچه و فرش، قديمي ترين پارچه هاي دوران اسلامي، مکشوفه از شهر ري قرار دارند که يکي از مهم ترين مراکز توليد پارچه در قرون اوليه ي اسلامي است. اوج هنر بافندگي ايران در عصر صفوي است که داراي ويژگي هاي خاصي از نظر شيوه ي ساخت، نوع و نحوه ي تزيين است. هنر بافندگي دوره ي صفوي با تاثير از دوران تيموري به دليل تمرکز و وجود کانون هاي هنري در شهرهاي سمرقند و هرات، در تلفيق با هنر نقاشي شکوفايي خاصي پيدا کرد. قالي هاي به نمايش درآمده در اين بخش مجموعه ي بسيار ارزشمندي است که با طرح هاي لچک و ترنج، محرابي و گلداني تزيين شده اند. در بخش سفال، آثار به نمايش در آمده، از قرون اوليه ي اسلام تا پايان دوره ي قاجار هستند که شامل شيوه هاي مختلف ساخت مانند قالب زده، نقاشي زير لعاب، زرين فام و مينايي هستند. در عهد سلجوقي هنر سفالگري از لحاظ شيوه هاي متنوع ساخت به اوج خود رسيد. بهترين آثار در اين دوره در شهرهاي ري، کاشان و گرگان توليد شد. در دوره ي ايلخاني و تيموري اين هنر در مشهد، تبريز و نيشابور تداوم داشت. بخش آثار فلزي در اين مجموعه، نمايانگر سبک هاي قلمزني، قلم سياه، مشبک، نقره کوب و طلا کوب است که اساسا روند هنر و صنعت فلزکاري را در دوران مختلف اسلامي معرفي مي نمايد.

در آثار قرن چهارم هجري، خط کوفي به عنوان يک عامل شاخص در هنر اسلامي مشهود است و به طور کلي سير تحول وتکامل رشته هاي گوناگون مانند سفالگري، شيشه گري و فلزکاري در قرون ششم و هفتم و همچنين شکوه تزيينات معماري دوران ايلخاني و تيموري، به همراه شاهکارهاي هنر نقاشي عهد تيموري و صفوي در کنار هنرهاي تزييني دوره ي قاجار نظير ميناکاري، طلاکوبي، خاتم و منبت ارايه مي شود.

مجموعه ي آثار موجود در موزه ي ملي ايران، مختص به فرهنگ و تمدن ايران بوده و کهن ترين اشياي مربوط به حضور انسان در فلات ايران را از ابتداي تاريخ تا پايان دوره ي قاجار در خود جاي داده است.

ايران به عنوان سرزمين کهن با پيشينه ي غني از قرن نهم هجري (پانزدهم ميلادي) در سفرنامه هاي سياحان و پژوهشگران معرفي شده است. موزه ي ملي ايران با توجه به تحقيقات متنوعي که در اين زمينه انجام مي دهد همواره ارتباط پژوهشي و علمي با ساير مراکز فرهنگي و باستان شناسي جهان دارد.

باربارو ايتاليايي يکي از نخستين کساني بود که در ٨٧٧ هجري (١٣٧٢ م.) از تخت جمشيد، جايي که چهل منار ناميده مي شد، بازديد کرد. سپس دلاواله در ١٠٣٢هجري (١٦٢٢ م.) نوشته هاي کتيبه هاي آنجا را رونويسي کرده و به اروپا برد (دانشنامه ي جهان اسلام، تهران ١٣٧٣).

در زمينه ي باستان شناسي، موسسه ي ايزمئو در طول سال هاي ١٣٣٠ تا ١٣٥٧ خ. در چندين برنامه ي کاوش و بررسي در استان هاي سيستان و بلوچستان و کرمان شرکت داشته است که اين فعاليت ها زير نظر مرکز باستان شناسي ايران انجام شده است. اين مناطق شامل شهر سوخته ي زابل، دهانه ي غلامان، بمپور و تپه ي اسماعيل آباد قزوين بوده اند. اين سازمان در زمينه ي مرمت در اصفهان و گنبد سلطانيه ي زنجان نيز همکاري داشته است.

سکه

موزه ي ملي ايران، همانند ساير موزه هاي معتبر دنيا، داراي قسمت جداگانه اي به منظور حفظ و نگهداري و نمايش سکه هاي ارزشمند ايران است. در دوران پيدايش فلزات، بشر از فلزات مختلف مانند مس، برنز، طلا و نقره اشيايي به اشکال گوناگون چون حلقه و ميله ي چهارگوش و يا تبر و کارد تهيه کرد که وسيله ي معاملات قرار مي گرفتند. در سال ١٨٨٩ م. در طي کاوش هاي ژاک دو مرگان Jacques de Morgan در ارمنستان تعدادي از اين حلقه ها به دست آمد. در حفاري هاي موهنجو دارو Mohenjo-Daro در پاکستان ميله هايي از جنس مس کشف شد که متعلق به ٣٠٠٠ سال قبل از ميلاد مسيح اند. اين اشياي کشف شده را مي توان قديمي ترين وسيله ي تبادل تا پيش از اختراع سکه دانست. در خرابه هاي شهرهاي آشور، شمش هاي طلا و نقره اي متعلق به ٢٥٠٠ تا ١٢٠٠ ق. م. کشف شده که علامات بر روي آنها نشان دهنده ي اولين قدم انسان در جهت ابداع و ساخت سکه است. اگر اين موارد را نخستين کوشش هاي انسان براي به وجود آوردن سکه بگيريم، مي توان بر اساس اين مبدأ، تحولات و تغييرات روي داده در شکل و قالب سکه ها در طول تاريخ را بررسي کرد؛ از سکه هاي سلاطين هخامنشي و سلوکيان تا سکه هاي ضرب شده توسط سلسله ي ساساني تا شکل گيري سکه هاي با نقش اسلامي، و از سکه هاي بني اميه، عباسيان، طاهريان و صفاريان تا سامانيان، سلجوقيان و صفويان تا زنديان و قاجاريان و تا امروز، از تمامي اين دوران ها، نمونه ي سکه هايي در موزه ي ملي ايران گرد آمده که به نمايش گذاشته شده است.

مهر

پيش از اختراع خط در عصر پيش از تاريخ، انسان به منظور مشخص کردن و ثبت مالکيت خود بر اشيا، مهر را ساخت و براي ساختن آن از مواد مختلفي چون سنگ، مرمر، عاج، طلا، نقره، مس و غيره استفاده کرد. نقوش حک شده بر سطح مهرها، علاوه بر جنبه هاي هنري، مدارک مهمي دال بر وجود صنايع و حرفه ها و فعاليت هاي مختلف دوران باستان است. قديمي ترين مهرها باقي مانده از هزاره هاي چهارم ق. م. از جنس گل پخته، سنگ گچ، سنگ مرمر، سنگ صابون و سنگ آهن ساخته شده اند. در مجموعه ي موزه ي ملي ايران، مهرهاي بسيار زيبا و ارزشمندي متعلق به گستره ي زماني هزاره ي چهارم ق. م. تا اواخر دوران قاجار موجود است، گوياي نحوه ي زندگي و اعتقادات مذهبي مردمان هر يک از زمان ها، و پس از منظري ديگر بازتابي از تاريخ سياسي و اجتماعي و اقتصادي جوامع انساني در روزگاران گذشته تالار کتيبه ها.

تالار کتيبه هاي موزه ي ملي ايران با هدف گردآوري، حفظ و مرمت، شناسنامه دادن و سرانجام نسخه برداري و خواندن متن هاي خوانده نشده ي موجود در موزه تأسيس شده است. بسياري از آجر نبشته ها و گل نبشته هاي يافت شده در ايران (همچون آثار به دست آمده از شوش يا تخت جمشيد) به اين تالار منتقل شده اند و کارشناسان اين مرکز سرگرم کار بر روي اين متون هستند.

بخش مرمت

در سال ١٣٦٣ هسته ي اوليه ي واحدي تحت عنوان بخش مرمت، در کنار ساير بخش هاي چهارگانه ي اصلي اين موزه ايجاد گرديد. از روزهاي نخستين شکل گيري اين بخش، با نگرشي که آميزه اي از علم و هنر در امر مرمت آثار بوده است، بسياري از آثار سفالين و شيشه اي بخش هاي مختلف موزه مرمت شده اند که اکنون تعداد بسياري از آنها در ويترين نمايش آثار در موزه ي دوران اسلامي و همچنين موزه ي ايران باستان جا دارند.

کتابخانه

همزمان با اجراي طرح ساختمان موزه، مکاني به عنوان کتابخانه ي باستان شناسي نيز منظور شد. پس از اتمام بناي موزه در سال ١٣١٦ کتابخانه ي آن نيز آماده گرديد که به اين ترتيب کار خود را با هدف تامين نيازهاي پژوهشي کادر موزه و ادارهي باستان شناسي با فراهم کردن يک هزار جلد کتاب فارسي و لاتين که از کتابخانه ي معارف به عاريت گرفته بود، آغاز نمود. سرپرستي اين کتابخانه را آندره گدار، طراح و معمار موزه به عهده گرفت. در حال حاضر مجموعه ي اين کتابخانه بالغ بر ١٨ هزار جلد کتاب و نشريه به زبان هاي گوناگون و مهم ترين کتابخانه ي تخصصي کشور از نظر تاريخ هنر و باستان شناسي در ايران و کشورهاي همجوار است.

واحد عکاسي

واحد عکاسي موزه ي ملي ايران نيز مانند ساير بخش ها از ابتداي شکل گيري موزه فعاليت خود را آغاز نموده و مسئوليت ثبت تصويري اشيا را به عهده داشته است. همانند تمام موزه هاي معتبر جهان، تهيه ي شناسنامه ي تصويري براي اشياي يک موزه اهميت خاصي داشته و اين امر به صورت تدريجي و مدون با روند تکميل موزه همگام است. از ديگر فعاليت هاي مهم بخش عکاسي، معرفي تاريخ و فرهنگ ايران به صورت تصوير است.

باهمکاري معاونت پژوهشي موزه

تصاوير: هومن صدر