بایگانی دسته ی ميراث فرهنگی

ژٰوبین بخرد

منبع:سایت پیوند

ترجمه رویا منجم

دینی که الهام‌بخش فیلم جنگ ستارگان و بازی خارها و شخصیت‌هایی به گوناگونی ولتر؛ نیچه؛ و فردی مرکوری بوده است. پس زرتشتی‌گرایی چیست؟

گفتار «ما» و آنها» مدتهاست که در باخترزمین بر سیاست مربوط به ایران چیره بوده است. در عین حال؛ مسیحیت اغلب برای تعریف هویت و ارزش‌های ایالات متحده و اروپا و مقایسه‌ی آن ارزش‌ها با ارزش‌های «دیگری» خاورمیانه‌ای به کار برده شده است. با این حال؛ نگاهی کوتاه به دینی باستانی ـ که هنوز زنده است ـ این‌را می‌رساند که چیزی که به عنوان آرمان‌ها؛ باورها و فرهنگ باخترزمینی بدیهی گرفته می‌شود به راستی ممکن است ریشه‌های ایرانی داشته باشد.

پژوهشگران در کل بر این باورند که پیامبر ایرانی زرتشت زمانی در ۱۵۰۰-۳۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح زندگی می‌کرده است. پیش از زرتشت؛ ایرانیان باستان الوهیت‌های دین ایرانی‌آرایی را پرستش می‌کردند که مترادف دین هندی‌آریایی است که دیرتر به هندویسم آوازه یافت. با این حال؛ زرتشت این آیین را محکوم کرد و موعظه‌اش این بود که خداوند یکتا ـ اهورامزدا ـ باید پرستش شود. با این کار نه تنها سهمی در جدایی آریاییان ایرانی و هندی داشت؛ بلکه به شکل پرسش‌برانگیزی نخستین ایمان یکتاپرستی را به گونه‌ی مردم معرفی کرد.

گفته می‌شود زرتشت زمانی در ۱۵۰۰ تا ۳۰۰۰ سال پیش زندگی می‌کرده است؛ اما برخی از پژوهشگران چنینمی‌رسانند که او هم‌روزگار کورش و داریوش هخامنشی بوده است.

انگاره‌ی پروردگاری یکتا تنها اصل جوهری زرتشت نبود که به دین‌های بزرگ از جمله سه دین بزرگ ابراهیمی: یهودیت؛ مسیحیت و اسلام راه یافت. مفاهیم بهشت و جهنم؛ روز داوری (قیامت) و آشکارشدن نهایی عالم در آن روز و وجود فرشتگان و دیوها همه از آموزه‌های زرتشت و ادبیات زرتشتی الهام گرفته شده است. حتی انگاره‌ی شیطان در اصل زرتشتی است؛ در واقع کل دین زرتشتی بر مبارزه و کشاکش میان نیروهای نیکی و نور (سپنه‌مینو یا روح‌آلقدس) و نیروهای بدی و تاریکی؛ انگره‌مینو یا اهریمن استوار است. در حالی‌که مردم باید میان این دو یکی را برگزیند؛ دین یاد می‌دهد که در نهایت پروردگار همه را فرامی‌گیرد؛ و حتی آنهایی که به آتش جهنم افکنده می‌شوند؛ در نهایت از نعمت‌های پردیس یا بهشت بهرمنده‌می‌شوند.

دین زرتشت می‌تواند نخستین دین یکتاپرستی باشد و تاکیدش بر دوتایی‌هایی مانند بهشت و جهنم در یهودیت؛‌مسیحیت و اسلام هم دیده می‌شود.

چگونه‌ این انگاره‌های زرتشت به دین‌های ابراهیمی و جاهای دیگر راه یافت؟ بنا به پژوهشگران؛ بسیاری از این مفاهیم را یهودیان میان‌رودان (بین‌آلنهرین) پس از آزادی شدن‌شان به دست کوروش فراگرفتند. از راه آنان بود که این مفاهیم به اندیشه‌ی یهودی رخنه کرد و به پیدایش شخصیت‌هایی مانند بلزباب رسید. و پس از کشورگشایی شاهان هخامنشی و گرفتن سرزمین‌های یونانی؛ فلسفه‌ی یونانی مسیر متفاوتی را در پیش گرفت. پیش از آن یونانیان بر این باور بودند که مردمان (انسان‌ها) از اختیار و کارگزاری اندکی بهره‌مند بودند و سرنوشت‌شان در دست ایزدان زیادی بود که اغلب بنا به هوس‌بازی و خیال‌پردازی‌های خود رفتار می‌کردند. اما پس از آشنایی با دین و فلسفه‌ی ایرانی این احساس در آنها به وجود آمد که انگار خود ارباب سرنوشت خویش‌اند و تصمیم‌هایشان در دست خودشان است.

دین زرتشت هر چند زمانی دین رسمی ایران و مردمان ایرانی بود که در مناطق دیگری (مانند افغانستان؛ تاجیکستان و بخش بزرگی از آسیای مرکزی) زندگی می‌کردند؛ اما امروزه دین اقلیتی در ایران است و پیروانش در جاهای دیگر دنیا هم زندگی می‌کنند. اما میراث فرهنگی این دین چیز دیگری است. بسیاری از سنت‌های زرتشتی هنوز از مشخصه‌های اصلی و متمایزکننده‌ی فرهنگی ایرانی در ایران و بیرون از ایران است. از این گذشته این دین تاثیر چشمگیری به ویژه در اروپای باختری داشته است.

راپسودی زرتشتی

سده‌ها پیش از کمدی الهی دانته؛ کتاب اردیراف‌نامه سفر به بهشت و جهنم را به شکل زنده‌ای با تمام ریزه‌کاری‌ها توصیف می‌کند. آیا دانته نمی‌توانسته در باره‌ی گزارش مسافرکیهانی زرتشتی که شکل نهایی خود را در سده‌ی دهم میلادی به خود می‌گیرد؛ شنیده باشد؟ همانندی این دو کتاب بسیار آشکار است؛ و به هر حال چنین پنداره‌هایی جایی برای بازاندیشی دارد‌.

پرستشگاه زرتشتیان در یزد ـ زرتشتیان بر آین باورند که آتش و آب دو کارگزار پاکی‌اند و برای پاک‌سازی آیینی ناگزیر.

با این حال؛ «پیوند» زرتشتی در جاهای دیگر کم‌تر از کمدی الهی دانته ابرآلود است. پیامبر ایرانی با در دست داشتن کره‌ای تابنده در مکتب سده‌ی شانزدهم رافائل یونان پدیدار می‌شود. به همین سان کلاویس آرتیس؛ اثر سده‌ی هفدهم و هجدهم آلمانی در باره‌ی کیمیاگری به توصیف‌هایی از او می‌پردازد. به گفته‌ی اورشلا سیمس ویلیامز از مدرسه‌ی مطالعات خاوری و افریقایی دانشگاه لندن: زرتشت (در اروپای مسیحی) به عنوان استاد جادو؛ فیلسوف و منجم؛ به ویژه پس از دوران نوزایی (رنسانس) دیده می‌شود.

برج‌های خاموشی مانند این‌یکی در چیلپیک ازبکستان جایی است که زرتشتیان تن‌های مردگان را رها می‌کردند تا خوراک پرندگان شوند.

امروز اشاره به نام زَدیگ بی‌درنگ برچسب مًد فرانسوی زدیگ و ولتر را به یاد می‌آورد. در حالی‌که لباس‌ها می‌توانند زرتشتی نباشند؛ اما داستانِ در پس این نام بی‌تردید زرتشتی است. زَدیک داستان یک قهرمان ایرانی زرتشتی را بازگو می‌کند که پس از گذراندن یک سلسله‌آزمون‌های سخت و دشوار و هفت‌خوان‌هایی در نهایت با شاهزاده‌ای بابِلی ازدواج می‌کند. هر چند داستان فلسفی ولتر به شوخی آلوده است و در همه‌جا ریشه در تاریخ ندارد؛ اما از علاقه‌ی او به ایران سرچشمه می‌گیرد؛ علاقه‌ای که رهبران دوران روشن‌شدگی دیگری هم در آن سهیم بودند. ولتر چنان شیفته‌ی فرهنگ ایرانی بود که با نام «سعدی» در محافل خود آوازه داشت. به همین سان دیوان باختری ـ خاوری گوته که به شاعر ایرانی حافظ هدیه شده؛ فصلی با مضمون زرتشت دارد؛ در حالی‌که توماس مور در لالا روخ برای سرنوشت زرتشتیان ایرانی مویه می‌کند.

زرتشتی‌گری تنها در هنر و ادبیات باخترزمینی نقش خود را نگذاشته است؛ بلکه این دین کهن بارها در قالب موسیقی بر صحنه‌های اروپایی به آوا درآمده است.

گذشته از شخصیت کشیشانه‌ی ساراسترو؛ لیبرتو فلوت جادویی موتزارت سرشار از مضامین زرتشتی مانند نور در برابر تاریکی؛ هفت‌خوان‌های آتش و آب و پویش دانایی و خوبی بالاتر از هر چیز است. و فرخ بولسارا ـ یا همان فِرِدی مِرکوری ـ به شدت از میراث زرتشتی ایرانی خود مغرور بود. در گفت‌وگویی می‌گوید: «همیشه مانند فراایران ایرانی راه می‌روم و هیچ‌کس نمی‌تواند مرا از این‌کار باز دارد؛ عزیز!»

به همین سان خواهرش کشمیرا کوک در گفت‌وگویی در ۱۳۹۳ در باره‌ی نقش زرتشتی‌گری در خانواده‌اش بازاندیشی می‌کند:‌«خانواده ی ما همیشه از این‌که زرتشتی است مغرور بوده است. به گمانم چیزی که ایمان زرتشتی به فِرِدی بخشید این بود که سخت کار کند؛ پیگیری داشته باشد و رؤیاهایش را دنبال کند.»

در دنیای موسیقی شاید هیچ‌نمونه‌ای بیشتر از «چنین گفت زرتشت» ریچارد اشتراوس تاثیر میراث زرتشتی را بازتاب ندهد که ستون پربار بخش بزرگی از «اودیسه فضایی» ۲۰۰۱ استنلی کوبریک را می‌سازد. نت‌هایش از چنین گفت زرتشت نیچه الهام گرفته شده؛ هر چند بسیاری از انگاره‌هایی را که نیچه در آن کتاب پیش می‌کشد؛ با اندیشه‌های زرتشت ناسازگار است. فیلسوف آلمانی دوگانگی خوب و بد را که مشخصه‌ی زرتشتی‌گری است رَد می‌کند ـ و در مقام یک خدانشناس سوگندخورده هیچ کاری با یکتاپرستی ندارد.

مکتب آتن رافائل که دَرِ آن در ۱۵۱۱ میلادی بسته می‌شود؛ شخصیتی را دربرمی‌گیرد که بسیاری از تاریخ‌دانان بر این باورند که زرتشت است که کره‌ای را در دست گرفته است.

گذشته از فِرِدی مِرکوری و زادیگ و ولتر نمونه‌های روشن دیگری از تاثیر زرتشتی‌گری بر فرهنگ مردمی امروز باخترزمین وجود دارد. کمپانی اتومبیل مزدا؛ نام مزدا را از اهورامزدا می‌گیرد که الهام‌بخش افسانه‌ی آزور آهال ـ نیمه‌ایزدی که بر تاریکی پیروز می‌شود ـ در بازی تاج و تخت جورج مارتین می‌شود که هواخواهانش این‌را سال گذشته دریافتند. از این گذشته می‌توان این بحث را پیش کشید که زرتشتی‌گری به شکل بسیار روشنی بر سراسر جنبه‌های نور و تاریکی در جنگ‌ ستارگان نقش خورده است.

فِرِدی مرکوری؛ خواننده‌ی افسانه‌ای گروه کویینز از دین زرتشتی‌خانواده‌ی ایرانی‌خود الهام می‌گرفت

با وجود تمام سهم‌هایی که نخستین دین یکتاپرستی و بنیان‌گذار ایرانی آن در اندیشه؛ دین و فرهنگ باخترزمینی داشته است؛ اما به سختی شناخته شده است. در دنیای کوچه‌وبازار و از دید بسیاری از سیاستمداران امریکایی و اروپایی؛ ایران قطب متضاد هر چیزی گرفته می‌شود که دنیای آزاد نمایانگر آن است و گرامی می‌دارد. گذشته از میراث‌ها و تاثیرات بسیار دیگر ایران؛ دین زرتشتی فراموش شده شاید بتواند کلید درک این‌را که تا چه اندازه «ما» همانند «آنها» هستیم را در اختیار بگذارد.

کتاب در جست‌وجوی زرتشت ‌نوشته‌ی نوشته‌ی پل کريوازک؛ ترجمه‌ی محسن ربیع‌زاره و نگاهی نو به تخت‌جمشید نوشته‌ی خوب‌چهر کشاورزی (انتشارات بهجت ۱۳۹۴) منابع‌ با ارزشی در همین زمینه است.

خوبچهر کشاورزی

یادداشت فراایران: این مقاله برگرفته از کتاب خوبچهر کشاورزی به نام نگاهی نو به تخت جمشید (انتشارات بهجت، 1384) که پس از رونمایی د انجمن مفاخر ایران برنده بهترین جایزه انجمن معماران ایران در بهار 1395 گشت.

دیباچه

در منابع گوناگون خواه ایرانی و خواه بیگانه گفته شده که در قرن پنجم پیش از میلاد یعنی زمان هخامنشیان، اوستایی وجود داشته که با طلا روی ۱۲۰۰۰ پوست گاو نوشته شده بود که با دیگر گنجینه‌ها و کتابخانه‌ی تخت جمشید که به دست اسکندر به آتش کشیده شد بسوخت. باز گفته شده که محل نگهداری این اوستا مکانی به نام «دژنپشته» در اصطخر بوده است ولی تا به امروز معلوم نشده بود که موقعیت مکانی و جانمائی دقیق این دژنپشته کجا بوده است. در این مقاله با استفاده از عناصر معماری و سنگ‌نگاره‌ها در بنای کاخ تخت جمشید، نشان می‌دهیم که به احتمال بسیار زیاد دژنبشته، بنائی بوده که امروزه به کاخ تچر و به نادرستی به کاخ اختصاصی داریوش نامدار شده، در حالی‌که با مستنداتی که به آن ها اشاره خواهد شد، این کاخ یزشگاه و مکان برگزاری آیین‌های دینی بوده است وجائی برای دست‌یافتن به آگاهی و یافتن مهارت، در ردیابی مقیاس‌های جهان هستی و بر مکانی برای نگهداری اوستا.

در متن‌هائی که درباره تخت جمشید نوشته شده، آمده است که نخستین بنایی که بر روی صفه‌ی تخت‌جمشید ساخته شده است بنای تچر بوده است و ورودی آن از پلکانی از سوی جنوب صفه بوده که دیرتر، بنا به دلایل ناشناخته‌ای این ورودی بسته شده است. حال اگر به دقت به مخروبه‌ی باشکوهی بنگریم که می‌گویند کاخ خصوصی داریوش بوده و به «تچر» نامدار است مشخصه‌هایی دیده می‌شود که به احتمال زیاد اشاره به ظرفیت کاربرانه‌ای بسیار ویژه این بناست و از این گذشته می خواهد راز پوشیده‌ای را به نمایش بگذارد که تا کنون از چشم تحلیل‌گران دور مانده است. این مشخصه‌ها عبارتند از:

الف) سکوی این بنا بین 2.20 تا 3 متر از کف آپادانا و حیاط مجاورش بالاترست. می‌دانیم که کاخ آپادانا یعنی متشخص‌ترین سازه این مجموعه، 72 ستون دارد، بنا به نظر باستان شناسان این بدان معنی است که ارکان این سازه بر پایه 72 یسن اوستا بنا شده. توجه کنیم که برای کاربران آن زمان که معنی ومفهوم این اعداد را مي‌شناخته‌اند. یکی از مهم‌ترین اعداد مقدس پس از یک (خداوند)، و سه اندرز (هومت و هوخت و هورشت)، و هفت (هفت امشاسپند)، و شاید هم مهم‌تر از، همه‌ی این اعداد پیش ازخود. چون پس از فراگرفتن 72 یسنا است که می‌توان به راز همه‌ي آن اعداد مقدس پی برد. با این همه بنای کاخ تچر که فقط کاخ آپادانا را در همسایگی خود دارد، به آن اشراف دارد.
ب) این بنا دارای سنگ نگاره‌هايي با شخصیت‌هاي متفاوت از دیگر کاخ‌ها است.
ج) داشتن فقط یک ورودی، که در سمت باختری بنا دیده می‌شود.
د) و چالش‌برانگیزترین مورد اینجاست که در درون تالار اصلی، تعدادی طاقچه است با حواشی مکتوب، که بنا به اظهار نظر پروفسور شاپور شهبازی با درهای چوبی حفاظت مي‌شده است.
ه) وجود سنگ‌آب وراه‌آبی در شمال پلکان که از سمت باختری بنا، به سوی جنوب مي‌پیچد.
و) کتیبه‌هايي که در حقیقت شناسنامه‌ي بناست و بدین وسیله تا نسل پنجم هخامنشیان، خود را در ساخت و بازسازی آن شریک و معرفی مي‌کنند و به نوعی به آن افتخار مي‌کنند ومحتوايي در خور تعمق دارند.
ز) و در آخر کلام، این که این بنا کاملاً جدا وبدون ارتباط‌های رایج امنیتی و درباری و مانند یک بنای قرنطینه شده مي‌باشد.
چرائی کاربری منسوب به تچر از سوی برخی خاورشناسان از آن جا ناشی می شود که در بنای کاخ تخت جمشید، اگر کاربرها را در دسته بندی‌هاي مشخص و جداگانه بررسی کنیم بي‌شک شاه و رفتارها و تشریفاتی که به او منسوب است در بالای جدول قرار مي‌گیرد. و از این‌جا بوده که نتیجه گرفته شده که پیش از هر چیز،شاه باید کاخی خصوصی داشته باشد. با همین رویکرد، تعدادی از باستان‌شناسان از جمله زنده‌یاد پروفسور شاپور شهبازی «کاخ تچر» یعنی بنای کوچکی که در جنوب باختری کاخ آپادانا قرار گرفته کاخ شخصی داریوش بزرگ قلمداد کرده‌اند. برای این منظور هم یعنی داشتن خانه‌اي خصوصی، طبیعی است که آشپزخانه‌اي بخواهد، پس سنگ‌نگاره‌ها را این‌چنین تعریف کرده‌‌اند که شخصیت‌هاي کنده‌کاری شده، خدمه‌ي آشپزخانه و یا حاملین نذورات و قربانی‌ها هستند.
اکنون در رد ادعای بالا، مي‌خواهم نقش مهم انتخاب‌هايي را که توسط طراحان معمار (در راس آن ها شاه)، در این زمینه صورت گرفته تا به کاربری‌هاي دلخواه برسند بررسی کنم. در این راه مباحث جداگانه‌ي معماری خالص و سنگ نگاره‌ها و سنگ نوشته‌ها، مجموعاً شامل نشانه‌ها و مؤلفه‌هاي کاربری‌ها هستند.

کتیبه‌ها
اکنون برای خوانشی نو،قبل از هرگونه تحلیل فضای معماری، ابتدا به سراغ کتیبه‌هامي‌رويم. بنا به گزارش باستان‌شناسان از جمله زنده‌یاد شاپور شهبازی، بنای “تچر” همان‌طور که در بالا اشاره شد، از نخستین بناها بر روی صفه بوده. بر دو جانب درگاه جنوبی تالار، بر فراز سر شاهنشاه، کتیبه‌اي به سه زبان و سه خط عیلامی، فارسی باستان و بابلی نقر شده است که مي‌گوید:
«داریوش، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورها، پسر ویشتاسپه، هخامنشی، که این (تچر) را ساخت.»
بر روی دستگیره‌اي که از سنگ لاجورد ساخته شده و در همان بنا پیدا شده، نیز جمله‌ي کلیدی «ساخته شده به دستِ داریوش» کنده شده است. این بدان معناست که امضای داریوش، در جزيي‌ترین سازه‌ي بنا برای تأکید اهمیت آن، لازم و برای اوافتخارآفرین بوده است.

تصویر 1- برگرفته از کتاب فرمان‌هاي شاهنشاهان هخامنش،تألیف رلف نارمن شارپ، چاپ پازینه

“یکی ازاروپائیان، به نام کورنلیوس دو براون که در سال 1704 م. این بنا را دیده و توصیف کرده است، با قلم و تیشه به نقش‌های دو سوی درگاه آسیب جدی زده است و قسمتی از کنده‌کاری جامه چین‌دار هر دو نقش داریوش را که کتیبه‌ای بر خوداشته، جدا کرده و به پاریس برده است. این تکه‌هاي ربوده شده اکنون در گنجینه نشان‌هاي کتابخانه ملی فرانسه موجود است. روی چین‌هاي لباسی که متعلق به نقش جرز باختری بوده کتیبه‌اي به سه زبان مي‌گوید:
(داریوش شاه بزرگ، پسر ویشتاسبه،هخامنشی).
یک کتیبه‌ي دیگر هم هست که 18 بار بر قاب دریچه‌هاي کاخ تکرار شده و آن هم به سه زبان است و مي‌گوید:
«قاب سنگی که برای ویث داریوش شاه درست شده»
این قابها به دور همان طاقچه‌هاي یک پارچه‌ي سنگی، که در بالا از آن‌ها سخن به میان آورده شد، ساخته و نوشته شده است.

تصویر 2 ـ برگرفته از کتاب فرمان‌هاي شاهنشاهان هخامنشی، تالیف رلف نارمن شارپ، چاپ پازینه

کتیبه‌ي نسل بعد، منسوب به خشایارشا و با این متن است:
«… به خواست اهورامزدا، این (هدیش) را داریوش شاه، که پدر من بود، برآورد. بادا که اهورامزدا و دیگر ایزدان، آنچه را که کرده‌ام و پدرم داریوش شاه کرده است،بپایند.»
این کتیبه پنج بار به زبان‌های فارسی باستان، عیلامی و بابلی، بر جبهه‌ي جنوبی سکو وجرزهای جنوبی ایوان بنا نوشته شده است.
کتیبه‌ي اردشیر سوم به زبان فارسی باستان که بر روی پلکان دو طرفه‌اي که در زمان او ساخته ‌اند وترجمه‌ي آن چنین است:
«خدای بزرگ اهورامزد است که این … آفریده، که مرا، اردشیر، شاه کرده، یگانه شاهی از بسیاری، یگانه فرمانروايي از بسیاری. گوید اردشیر شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورها، شاه این سرزمین: من پسر اردشیر شاهم، اردشیر شاه، پسر داریوش شاه بود، داریوش شاه پسر اردشیر شاه بود، اردشیر شاه پسر خشایار شاه بود، خشایار شا شاه پسر داریوش شاه بود، داریوش شاه پسر ویشتاسپه بود، ویشتاسپه پسر ارشامه، از تخمه‌ي هخامنشی. گوید اردشیر شاه: این پلکان سنگی را من ساختم. گوید اردشیر شاه: بادا که اهورامزدا و ایزد مهر مرا بپایند، و این کشور را و آنچه را بر دست من کرده شد.»
نام‌هايي که دراین کتیبه آمده، نشان مي‌دهد که این پلکان در زمان اردشیر سوم یعنی نسل پنجم داریوش بزرگ تعمیر شده.
همچنین، کتیبه‌اي از زمان شاپور دوم و به پهلوی ساسانی، که در آن بعد از اقرار به مزداپرستی شاه وهمه‌ي کسانی که در راه تخت جمشید هم‌سفر بوده‌اند، توضیح داده می‌شود که «……..وی بزمی بزرگ برپا کرد و آيین‌هاي دینی به جای آورد…….. آن‌گاه برای شاپور، شاه شاهان، و روان خودش و نیز آن که این بنا را بفرمود بساختند، قربانی داد. یزدان یار باد.»
در کتیبه‌ها، برای خواندن بنا، از نام‌های «تچر»، «هدیش»، «ویث» که هرسه معنای کاخ و منزل را می‌دهد استفاده شده و هیچگونه متنی مبنی بر شخصی بودن آن دیده نشده است. در سطر سوم بند پايین در توضیح کلمات متن کتیبه‌ها، کلمه‌ي «وی ثی یا» که در کتیبه‌هاي دو سوی طاقچه‌ها و دریچه‌هاي سنگی به کار برده شده، دیده مي‌شود.

تصویر3 ـ برگرفته از کتاب فرمان‌هاي شاهنشاهان هخامنشی، تألیف رلف نارمن شارپ، چاپ پازینه

اکنون از این جورچین (پازل) باید بتوانیم نکته‌ي اصلی را دریابیم. در اين راه بدیهی است که ممکن است روش سعی و خطا هم رخ دهد ولی ما را به سر منزل خواهد رساند. یکی از روش‌های ریاضی این است که مسئله را حل شده فرض کنیم. همان طور که در همه‌ي کتب برای اختصاصی جلوه دادن بنای مسکونی داریوش و البته بدون هیچ‌گونه نشانه‌اي قریب به یقین، صورت گرفته است. اکنون ما هم از همان روش استفاده مي‌کنیم، با فرق این که سعی بر این خواهد بود تا بنا به شواهد موجود بگويیم که این بنایی مذهبی – آيینی است و شاید جایگاهی بسیار ویژه در تاریخ ایران باستان دارد.
قبل از این مهم، یادآوری می‌کنم که این بنا از نظر ارتفاع، همان طور که قبلاً گفته شد از آپادانا مرتفع‌تر است. نشانه‌اي که در شخصیت دادن به بنا مهم است. باز همان‌طور که گفته شد این بنا در مقایسه با دیگر کاخهای تخت جمشید بنای کوچکی است که شناسنامه‌ی پنج نسل از شاهان را در خود دارد. فرضیه‌ی من که بر این اساس و مشخصات معماری زیر استوار گشته این است که این بنای اعجاب‌انگیز یک یزشگاه یا محل برگزاری آیین‌ها و مراسم دینی است که خود می‌تواند این شمار بالای کتیبه‌ها و دلیل غرور شاهان در شرکت در ساخت و نگهداری آن‌را توضیح دهد. بنابراین یک‌بار دیگر پیش از پرداختن به تحلیل معمارانه‌ی این بنای بی‌همتا، می‌خواهیم روند مراسم آئینی و تشریفات مذهبی را بدانیم که اجرای آنها همواره به رویه‌ها و اشیای خاصی نیاز است که می‌تواند به یافتن ماهیت شخصیت‌های کنده‌کاری شده‌ی روی پلکان این بنا یاری رساند و در واقع کاربری این مکان را روشن کند. بدین منظور مختصری از بخش رفتاری دست‌اندرکاران مراسم و یا بنا به اصطلاحات معماری، کاربران این گونه فضاها را نام می‌بریم.

آیین‌ها و مراسم دینی

1. آیین یسنا
یسنا که به معنای پرستش و دعاخوانی است یکی از پنج بخش اوستاست که 72 فصل دارد.
یسنا 22 – 26: ستایش گیاه برسم، هوم، و شیر به آيین نهاده شده است.
یسنا 24 نثار هوم، میزد، زوهر، بَرسَم، به آيین گسترده به اهورامزدا، سروش، امشاسپندان، و فَرَوَشی پرهیزکاران است.
در اینجا،مسئله‌ي سنگ‌آب و گذرآب کاملاً معنی‌دار و مشخص مي‌شود که اتاق غربی بنا، مخصوص شست‌وشوی گیاهان و هر آن چیزی که مربوط به اجرای مراسم مي‌شده بوده است. این گذر آب در بنای آتشکده آذر گشسب هم دیده مي‌شود.
یکی از مهم‌ترین مراسم، یزشن‌خوانی است که براساس آن شش موبد در معیت بلندمرتبه‌ترین آنها یعنی زوت مراسم دعاخوانی، ستایش ونیایش را انجام مي‌دهند. (در مجموع هفت نفر):
زَوت نخستین موبد در رأس هفت موبد.
هاوَنان موبدی که با فشردن گیاهان وبه دست‌آوردن شیره‌ي آنها برای مراسم،همکاری دارد.
اَتَروَخش گستراننده‌ي آتش.
فَرابَرتَر او برگزارکننده‌ي مراسم یزشن است.
نام چهارمین موبد، آبرِت است. کار او آوردن آب برای مراسم یزشناست.
پنجمین موبد اَسناتَر به معنی شستشو‌دهنده است.
رَئثویشگر ششمین موبد و کار او درآمیختنِ شیره‌ي گیاهان با شیر است.
سروشاوَرز هفتمین موبد است و کار او نظارت بر اجرای مراسم، یعنی ناظم، و کار پرداز بوده است.
معمولاً موبد رئثویشگر (راسپی)، طرف راست موبد فرابرتر به انجام وظیفه مي‌پردازد و آبرت بین این بخش و اٍسناتٍر برای آوردن آب در رفت‌وآمد است.
ارویس‌گاه مانند یک سازه‌ي مرکزی، محل اعمال نهايي موبدان بر روی سطح آن، برای به دست آوردن شیره‌ي گیاهان و درآمیختنِ آنها باشیر،آماده کردن بَرسَم همراه با خواندن یزشن (یسن)، عملکرد کاربران (موبدان) را مدیریت مي‌کند. یادآوری این نکته ‌ضروری است که نباید یزشگاه را با آتشکده اشتباه گرفت. در یزشگاه فقط مراسم دینی برگزار می‌شود در حالی که آتشکده، محل دائمی نگهداری آتش است.
اکنون با آنچه که به صورت رفتارهای متقابل توضیح داده شد، برای تبدیل آن‌ها به معماری، کافی است به نقشه‌اي که برگرفته از کتاب مجموعه‌ي آثار معماری سنتی ایران، سازمان جغرافیايي کشور است نگاه کنیم تا یزش‌گاه را به طور کامل در طراحی این بنا ببینیم. (تصویر شماره 4)
در کتاب ایرانیان ویونانیان به روایت پلوتارخ (ترجمه وانتخاب کسروی) آمده:
«اندکی پس از مرگ داریوش بود (داریوش دوم) که جانشین او ارتخشتر (اردشیر) به پاسارگاد رفت برای انجام تشریفات آیینی که بایستی به هنگام تخت‌نشینی با دست موبدان انجام گیرد. در آن جا ستایش‌گاهی به نام خدای مادینه‌ي جنگ‌دوستی که مي‌توان آن‌را مانند منیروا، خدای مادینه رومیان برای خرد و جنگ و هنر ـ دانست و در این پرستش‌گاه است که کسی که نامزد تاج‌وتخت است رخت خود را کنده رختی را که داریوش کمي پیش از پادشاهی بر تن خود داشته مي‌پوشد و سپس یک زنبیل انجیر خورده، از روی آن قدری میوه خورده و یک فنجان شیر ترش مي‌نوشد.»
«گذشته از این آیین‌هاي دیگری هست که تا کسی نبیند یا نشنود، نخواهد دریافت.»

تصویر 4 ـ برگرفته از کتاب مجموعه معماری سنتی ایران، چاپ سازمان نقشه برداری، در اين نقشه عملکرد معماري، در ارتباط با کاربرها به‌خوبي ديده مي‌شود.

سنگ‌نگاره‌ها

تحلیل سنگ نگاره‌هاي روی پلکان جنوبی، همگام با توضیحات پانوشت (28-30)، سناریو را کامل مي‌کند.
نقوش این سنگ نگاره‌ها، در بردارنده‌ي افرادیست با دو لباس متفاوت ولی در تکرار در امتداد شیب پله، یک در میان کاملاً یکسان. لباس‌ها یکی نیم‌تنه وشلوار مادی و دیگری پیراهن پرچین پارسی است. آنان که نیم تنه وشلوار دارند و مسلح به سلاح مي‌باشند دارای ریش وسبیل و آن دیگری که ملبس به پیراهناست، بعضی صورت‌های کاملا صاف دارند(تصویر 5)، (دختران و شاید پسران کم سن‌وسال که این فرض بعید است چون جثه‌ي آنها همانند بقیه است و صورت کاملاً زنانه است). این زنان ومردان باپوشش سروگردن و دهانبا نوعی شال که ازطرف چپ پشت سر، شروع ومانند مقنعه دور گردن ودهان پیچیده شده و باز هم از همان طرف چپ دور سر مي‌پیچد و پشت سر محکم مي‌شود. اینهاحامل جام‌هايي برای شیره‌ي گیاهان، شیر،آب زور و….. همچنین سینی پوشیده با پارچه که به احتمال زیاد، گیاهان و میوه‌هاي مورد احتیاج یزش گاه در آنان است و مردان به جز وسائل کوچک، بزهايي را که برای دوشیدن شیر ویژه مراسم آئینی، مورد بهره برداری قرار مي‌گرفته، به سوی یزش‌گاه مي‌برند. مي‌توان حدس زد آنهايي که سر و دهان خود را پوشیده‌‌اند و در ضمن مسلح هم نیستند، اجازه‌ي ورود دارند. (تصویر 6)
بنابراین، آنچه که در روایت‌ها و کتاب‌ها آمده مبنی بر این که آن‌هايي که ریش و سبیل ندارند «خواجگانند واز خدمه‌ي آشپزخانه» می‌تو‌اند به کلی مردود باشد، چون که مسئله‌ي فراهم کردن خوردوخوراک برای این دودمان نمی‌توانسته در حد رفتارهای تاریخی ـ مذهبی قرار گیرد (هم‌چنان که گزنفون بارها در کتاب تربیت کورش راجع به قانع بودن پارسیان و هخامنشیان در مورد خورد و خوراک توضیح داده است) که قرار باشد نقوش خدمه‌ي آشپزخانه بر دیوار پلکانی با کاربری چنین پراهمیت حجاری شوند. (در تائید قناعت پارسیان در خوردوخوراک، در بعضی متون باستانی آمده که در آن زمان فقط یک وعده‌ي غذايي کامل داشته‌اند).
صحبت از خواجگان به میان آوردن هم، به مثابه‌ي نگاه کردن از دیدگاه سلاطین سده‌های اخیر است که مردان را به اجبار مقطوع‌النسل مي‌کرده‌اند. که از این عمل در تاریخ آن سده‌ها در هیچ منبعی صحبت نشده. این در حالی‌است که مي‌دانیم در فرهنگ و آداب زرتشتی، سلامتی تن و کوشیدن برای نگاه داشتن آن از اهمیت ویژه‌اي برخوردار بوده چنان که در اورمزد یشت مي‌بینیم هیجدهمین نام اعظم (مانتره)، «تندرستی بخش» است.

تصویر 5 ـ برگرفته از کتاب پرسپولیس، هایدماری کخ، چاپ یساولی، چاپ دوم 1379، زني يا دختري در حال بردن لوازم به يزشگاه

تصویر 6 ـ رگرفته از کتاب مجموعه‌ي معماری سنتی ایران، چاپ سازمان نقشه برداری، چنان‌که ملاحظه مي‌شود يک‌در ميان پارسي و مادي هستند و مادي‌ها مسلح به شمشير هستند

برخلاف آنچه که تا کنون مبنی بر فقدان نقشی از زنان در تخت جمشید گفته شده، این به احتمال قریب به یقین باید نقش دختران باشد که بر سنگ‌نگاره‌هاي پلکان جنوبی، دیده مي‌شود بر پایه‌ي رسوم دینی، مي‌بایست سر خود را به هنگام اجرای کارهای آئینی بپوشانند. علاوه بر آن، اگر سردیس کوچک بانوی هخامنشی را، با دو نگاره‌ي منقوش بر جرزها مقایسه کنیم که یکی از آنها بر روی دست چپ نوار بلندی همانند کمربندی دارد که به (بند دین) معروف است (تصویر 7 ب) و در دست چپ ظرفی کوچک که می‌تو‌اند حاوی گلاب و یا روغن‌هاي خوش‌بو و مقدس (تندرستی‌بخش مثل بان) باشد، آن‌گاه تشابه آرایش مو، تاج و آناتومی صورت به‌خوبی روشن می‌شود. انحنا‌ي محسوس سینه هم دلیل قابل توجهی است. این‌ها بانوانی از دربار هستند که برای برنامه‌اي و یا اجرای مراسمی وارد ساختمان مي‌شوند. چون بانوی دیگر، در دستی بخوردان و در دست دیگر ظرفی محتوی مایعات با خود دارد (شاید برای باز گردانیدن مایع و یا شیره گیاهی متبرک شده از یزش‌گاه). در تأیید این مطلب، نقشِ روی پارچه‌ي مکشوفه‌ای است، که زنان را در حال در دست داشتن بَرسَم و کُشتی (بند دین) به روشنی به نمایش می‌گذارد. (تصویر 7 الف) از این گذشته دست آزاد به عنوان دعا به سوی بالا گرفته شده و این نشان از آن دارد که زنان هم برای تقدیس و مراسم آئینی مانند مردان آزاد بوده‌‌اند و در این مکان ویژه، همگی از زن و مرد برای استفاده از محوطه‌ي تالار، که عملکرد احتمالی آن در بندهای بعدی خواهد آمد و توضیح داده خواهد شد، در این مکان تردد داشته‌اند. (تصویر7 پ)

تصوير 7 (الف) برگرفته از کتاب تخت‌جمشيد، رضا مرادي غياث‌آباد، انتشارات نويد شيراز

تصویر7 (ب) ـ بر گرفته از کتاب‌هاي معماری سنتی ایران، سازمان نقشه‌برداری

ب) دیوارنگاره‌های تالار مرکزی (1)

در این تالار چهار دیوارنگاره دیده می‌شود. پیش از تحلیل آنچه مضمون آنهاست، لازم است چند کلمه‌ای در باره‌ی اصول بنیادین آموزش‌های زردشت گفته شود.
مدار آموزش‌های زرتشت در گات‌ها ، باور به خداوندی “مزدا اهورَه” (اهورامزدا) آفریدگار یگانه و وجود دو ” مِینوی” همزاد یا دو “مِینوی” آغاز آفرینش یعنی “سپند مِینو” (pand meynoo) (مِینوی وَرجاوَند آفرینش) و “اِنگرَه مِینو” (Engrah meynoo (مِینوی ستیهنده و دشمن) در برابر یکدیگر است . فروزه های هفت گانه ی “مزدا اهورَه”(اهورامزدا( رهنمون آفریدگان به رستگاری و بهروزی‌اند و در این میان نقش ” اَشَه ” ( shah) از همه نمایان تر است و ” اَشَه ونان” (ashah vanaan) (رهروان راه “اَشَه”) در ناسازگاری و ستیزه‌ای همیشگی با ” دُروِندان” (dorvendaan) ( پیروان ” دوروج” (doroujقرار دارند. کمتر بندی از گات‌هاست که در آن سخنی از ” اَشَه” به میان نیامده باشد.
جهان‌بینی بنیادی زرتشت بر ناسازگاری این مِینوان دوگانه و خویشکاری فروزه‌های هفتگانه استوار است و کشمکش ِ گران مِینوان ِ ناسازگار و همکاری همه‌ی آفریدگان نیک.
در یسنه – هات 29 – بند 2 – اهنوَد گات آمده :
«آنگاه آفریدگار جهان از اَشَه پرسید چه کسی را به سالاری جهان خواستاری که هواخواهان (( دوروج و خشم )) را در هم بشکند و از کار باز دارد.»
و همچنین در بند 3 می‌خوانیم که: ” اَشَه بدو پاسخ داد چنین سرداری به جهان و مردمان بیداد نمی‌ورزد، او مهربان و بی آزار است. او باید در میان مردمان نیرومندتر از همه باشد تا هرگاه مرا خواند، به یاریش بشتابم.”
در یسنه – هات 31 – بند 18 – اهنودگات نیز اینچنین آمده است که :
«پس هیچ یک از شما به گفتار و آموزش دُروَند ( دیو) که خانمان و روستا و سرزمین را به ویرانی و تباهی می‌کشاند گوش فرا مدهید و با رزم افزار در برابر آنان بایستید.»
اکنون بنا بر شرحی که در بالا داده شد می‌پردازیم به چهار نگاره‌ای که در تالار اصلی مشاهده می‌شود. همانگونه که در تصویر شماره‌ی دیده می‌شود دو خادم، عضوی از خاندان سلطنتی را همراهی می‌کنند. نکته قابل توجه در این تصویر قامت بلندتر و آرایش متفاوت ریش فرد بلند مرتبه(سلطنتی) است که در سایر حجاری‌ها نیز با همان آرایش تکرار می شود. تصاویر 8 تا 11 چهار نگاره تالار اصلی را نشان می‌دهند که در آن نبرد درونی و معنوی شاه به عنوان پیروِ اصول فکری زرتشت و در اثبات آن با چهار دیو مخالف و رقیب چهار امشاسپند به تصویر کشیده شده است ( چهره ی انسان در هر چهار نگاره واحد – با آرایش ریش سلطنتی – ولی دیوان متفاوت‌اند) و حضور معنوی امشاسپند در قامت شاه و کشتن دیو ( یسنه – هات 31 – بند 18 – اهنودگات) را متجلی می‌سازد .
استفاده از رزم افزار(در هر چهار نگاره خنجر) بنا بر مشروح “یسنه- هات 31 – بند 18 – اهنودگات” که در بالا ذکر شد و شباهت کامل سر دیوها در زیر سقف‌ها با سر دیوهای تمام قد تالار اصلی برای تأکید پیروزی نیکی شاهان هخامنشی بر بدی می‌باشد (تصاویر 8 الی 11). همانگونه که در تصاویر مشاهده می‌شود ، هر چهار دیوی که در لُغازهای تالار اصلی به تصویر درآمده‌اند مغلوب نیکی شده‌اند. از این رو، از سر دیوان مغلوب در زیر سقف‌ها و به عنوان سرستون استفاده شده تا اشاره‌ای باشد به اسارت و دربند کردن دیوان (تصاویر 8 الی11).

تصاویر 8 و 9 در بند کردن دیوان

تصاویر 10 و 11 در بند کردن دیوان

معماری تالار مرکزی

بعد از یزش‌گاه به طرف جنوب، به تالار مرکزی مي‌رسیم که علاوه بر ورودی از ایوان (شاهانه و تنها ورودی به جز ورودی موبدان)، به یزش‌گاه و ورودی موبدان دسترسی دارد و بنا بر شواهد نوشتاری (کتیبه‌ها)، جایگاه بسیار مهم و ویژه‌اي بوده و از آن مهم‌تر طاقچه‌هايي است که با تأکید بسیار «18 بار» از جانب داریوش به وسیله‌ي نوشتار به کاربر برای توجه کامل و بلاانقطاع، وجود آنها تذکر داده مي‌شود و با در‌هاي چوبی محافظت می‌شده. حال اگر ادعا کنیم که «این تالار چهارگوش و آراسته به نقش‌هاي بسیار ویژه از شاه، از جمله ورودش از جبهه‌ي شمال غربی به تالار و یا در حقیقت خروجش از یزش‌گاه با در دست داشتن بَرسَم، و یا نقوش مبارزات شخصی و درونی او که در مقاله سنگ‌نگاره‌ها توسط نگارنده از آنها مفصل صحبت شده، (1) با یک ورودی شاهانه، و پشتیبانی یزش‌گاه و موبدانش، استقرار سربازان پارسی در جلوی بنا و ایوان جنوبی، آزاد بودن بنا و نداشتن هم‌جوار (بدین ترتیب همه مي‌توانسته‌‌اند به‌راحتی به آن مراجعه کنند). همان دژنپشتک معروف و طاقچه‌هاي ساخته شده از سنگ یک‌پارچه مزین به کتیبه‌های 18 بار تکرار شده و دریچه‌هاي چوبی محافظ آن‌، محل نگهداری اوستای نوشته شده با طلا، بر روی دوازده هزار پوست، بوده است، سخن به گزاف گفته‌ایم؟چنین ادعايي مبتنی بر شواهد زیر نیز هست:
در کتاب گات‌های پورداوود می‌خوانیم:
«تنسر» دانشمند و عالم مشهور (هیربدان هیربد) دربار اردشیر بابکان در نامه‌اي که در هزار و هفتصد سال پیش به پادشاه طبرستان نوشته گوید «می‌دانی که اسکندراز کتاب دین ما دوازده هزار پوست گاو بسوخت به اسطخر.» در همین کتاب باز هم آمده:
«اینک دینکرد گوید 21 نسک اوستا را زردشت سپنتمان به گشتاسب داد و بنا به سنت دیگر به دارا پسر دارا سپرد. دو نسخه از آن یکی در خزینه «شاپیگان» و دیگری در «دژنپشته» موجود بود. مجموعاً اوستا هزار فصل داشت‌. اسکندر ملعون وقتی قصر سلطنتی ایران را آتش زد کتاب مقدس نیز با آن بسوخت. نسخه دیگر را یونانیان از شاپیگان بر گرفته به زبان خود ترجمه نمودند.»
واژه‌ی «دژنپشته» را مرحوم پورداوود به قلعه‌ي اوراق یا دفترخانه ترجمه کرده‌اند.
هم‌اکنون معتبرترین نشانه اینجاست، یعنی «کتیبه‌ي‌ساسانی.» در اینجا این کتیبه برایمان اهمیتی به اندازه‌ي کتیبه‌هاي سازندگان بنا را پیدا مي‌کند؛ چرا که بزرگان ساسانی بر اساس متن کتیبه، (همان گونه که در بخش کتیبه‌ها توضیح دادیم) وقتی به این مکان مي‌رسند، خودرا ملزم مي‌دانند که مراسم دعا و نیایش (آيین‌هاي دینی) به‌جا آورند. برای روان نیاکانشان نیاز فرستند و برای آن که «بفرمود این بنا را بسازند» قربانی دهند. به ویژه وقتی به یاد بیاوریم که ساسانیان زرتشتی به‌شدت مذهبی، نسبت به شاهان پیش از خود توجه و التفات چندانی نداشته‌اند، پس اهمیت این رفتارها و نوشتارها (قرن سوم میلادی)، یعنی کمابیش 8 قرن بعد، در قبال شخصیت و پیشینه‌ي بنا (مذهبی بودن آن) حتی پس از سال‌ها ویرانی، بیشتر مسلم مي‌شود. استحکام چشم‌گیر این بنا هم به نسبت ساختمان‌هاي دیگر و به‌جاماندن نسبی پیکره‌هاي ساختمانی بیشتری از آن در حال حاضر تأمل برانگیزاست.

نتیجه‌گیری
از آنجایی که رفتار آئینی ـ شاهانه هخامنشیان، (چه شخصی و چه در ارتباط با دیگران)، مراحل مختلفی را تعریف می‌کرده، بناهای تخت‌جمشید وسنگ‌نگاره‌ها، به شکلی بسیار دقیق، در پیوستگی با تعاریفی که از جهان هستی داشته اند، طراحی و ساخته شده‌اند.
پذیرفتن این که در ساختن بنای تخت جمشید ادبیاتی وجود دارد، که آشنائی با آن تجزیه و تحلیل کاخ‌ها را ساده‌تر می کند مهم است. عباراتی که در قالب معماری و سنگ‌نگاره و سنگ‌نوشته، به جا گذاشته شده‌اند، نشان از اندیشه‌هائی دارد که با روح فناناپذیر این قالب‌ها بیان شده است. با توجه به زردشتی بودن قطعی هخامنشیان بنا به تحلیل سنگ‌نگاره‌های کاخ آپادانا؛ آن گاه اهمیت زبان و ادبیات سنگ‌ها در بیان باورهای آنان به روشنی فهمیده خواهد شد.
در پایان به این نظریه می‌رسیم که بنای تچر، یا محل نگهداری اوستا، یکی از مهم‌ترین بناهای مذهبی ـ فرهنگی قرن سده‌ی پنجم پیش از میلاد است و آنگاه است که می فهمیم چگونه و تا چه اندازه فضای این تالار کوچک، دست به دست حکمت برگرفته از نوشته هائی که درون طاقچه های خود نگه می داشته، در ساختن شخصیت کاربران نقش داشته است.
اکنون به سخنان داريوش اول در کتيبه نقش رستم که در نهايت ظرافت انتخاب شده توجه کنيم:
«خدای بزرگ است اهورامزدا، که این شکوهی را که دیده مي‌شود آفریده.»
برای درک کاخ با شکوه هستی، که ضمناً یگانه نیز هست، باید توانست در امتداد بنا راه پیمود، شکوهش را درک کرد. زمان را لمس نمود، نشانه‌ها رادید، صداها را شنید و تأثیر پژواک را دریافت. قدرت را تاب آورد، نقطه‌ی عطف و ارزش آن‌را دید، ژرفا را شناخت، از نورها پند گرفت. صیقل بودن تا مرز پهلو زدن به آینه را آزمود، آيین‌ها و نیازها را لحاظ کرد، آنگاه حدود کاربر‌ها را دانست و درآخر، از آن‌ها فاصله گرفت تا این تحلیل‌ها و تجربه‌ها به عنوان یک تفکر، مجال سه‌بعدی شدن پیدا کنند. آنگاه به حجم رسید، در آن چرخی زد و گردشی کرد و بعد در یک لحظه همه را هم زمان متوقف نمود. در اینجاست که دیگر می‌توان مجموعه‌ي حساب شده و پخته‌ی ساکن در ذهن را تبدیل به طرح کرد.
«پس من آن‌را برآوردم و آ‌ن‌را ایمن، زیبا و کافی ساختم، چنان که دلخواهم بود و داریوش شاه گوید: چنان باد.»
‫(کتیبه داریوش در تخت جمشید)
‫ در اینجا، مسئله تلاشی است که به امیدی صورت گرفته. ترجمان این امید مايیم که طراحان آن زمان را درک کنیم و اگر توانستیم آن را به دیگران منتقل کنیم. این چنین باد.

خوبچهر کشاورزی که در خانواده ای زردشتی به دنیا آمده است معمار، پژوهشگر و سخنران است که مقالات بسیاری از او به چاپ رسیده است.

پاورقی
(1) برای اطلاعات بیشتر در این زمینه نگاه کنید به نگرشی نو به دیوارنگاره های تخت جمشید توشته نویسنده در لینک زیر.
www.farairanonline.com/Articles/ArticleDetailFa.aspx?src=159

خوب‌چهر کشاورزی

خلاصه:

به دنبال ثبت باغهای ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو در 1390 و پیش از آن برگزاری نمایشگاه گسترده‌ای با نام “باغ ایرانی” در موزه‌ هنرهای معاصر تهران در سال 1383، جای آن است که به نکته‌ای مهم که پژوهشگران کمتر به آن پرداخته اند اشاره شود: بر اساس شواهدی که توضیح داده خواهد داشت باغ ایرانی تجلی فرآیندی از رفتارهای حکیمانۀ مردم‌مدارانه است که فرم و هندسۀ آن ناگزیر به تبعیت از این فرایند است؛ در نتیجۀ آن سرنوشتی برای باغ مقدر می‌شود که کاربر را با ورود به باغ با خود شریک می‌کند پس هرچه طراحی تقدیر و سرشت باغ حکیمانه‌تر، تعامل او با کاربر گسترده‌تر ؛ به طوری که کاربر در یک باغ ایرانی تمام حواس پنجگانه به انضام قوۀ تخیّلش برانگیخته شده و دانسته یا ندانسته، خواسته یا ناخواسته، در این سیر و سلوک، ضرباهنگ وجودش به تمامی در اختیار طبیعت و همراه با آن می‌شود و بدین طریق دگرگون و نو ( فَرِشکرد) شده و جان تازه‌ای می‌یابد.

اینک از بهمن خواستار برزیگریم، تا با منش نیک بدان کار دست زنم (زردشت)

باغ ایرانی به عنوان یک فرآیند از مجموعه‌ای بزرگ و سترگ، در خود صبحت از نیک‌منشانی دارد که آنها را به وجود آورده‌اند و بدین واسطه امضایی به روشنی و زلالی نیک منشی و دانایی، پای کِشتکاری‌هایشان می‌شده که این‌چنین صاحب شخصیت‌شان می‌کرده است. به باور سازندگان، نیک منشی حاصل پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک است. همین عبارت کوتاه پاسخی منطقی برای این دو پرسش خواهد بود که آیا باغ باید ایرانی باشد؟ یا نگاه به باغ؟ در اینجا پرسش دیگری پیش می‌آید که نام و نشان‌هایی که از باغ ایرانی اکنون می شناسیم تا چه اندازه وامدار جهان‌بینی گذشتگان است؟
پیش از هر چیز لازم است وجه تسمیه نام (باغ ایرانی ـ پارادایز ـ فردوس ـ نمادی از بهشت) را بررسی کنیم. در سال های اخیر باغ های ایرانی را نشانه‌ای ناسوتی از دنیای لاهوت نامیده و شناسانده‌اند. عاملی که موجب این باور شده واژه‌ی پردیس، پارادایز و فردوس بوده است که هم اکنون به معنی بهشت شناخته می‌شود و در این میان، واژه‌ی اصلی یعنی پَرَه‌دَئیزَه که همه‌ی اشارات و الهامات بهشتی برگرفته از این لفظ است، گم شده است! در لغتنامه دهخدا در پانوشت فردوس آمده است که: فردوس معرب از ایرانی،در اوستا دو بار به کلمه پَرَه‌دَئیزَه pairir-daêza برمی‌خوریم و آن مرکب است از دو جزء؛ پیشوند pairi به معنای گراگرد و پیرامون، دوم daêza به معنای انباشتن و روی هم چیدن و دیوار گذاشتن.

ابن شادی همدانی (ح.۵۲۰ ه) در شرح منوچهربن ایرج‌بن افریدون (لابد به استناد جداینامه‌های عهد ساسانی) گوید: شهرها و زمین ایران که خراب گشت از (افراسیاب) و درجمله شهر ری بود که منوچهر بدین جایگاه از نو بنا نهاد و عمارت آن هیچ نمانده بود و از نو آسانتر بود کردن و آن را ماه‌جان (مادگان) ماه‌مان (مادمان) نام کرد و آن خرابه را ری‌برین خواندندی… منوچهر بسیاری از شکوفه‌ها و گل و ریاحین از کوه و صحرا به شهرها آورد و بکشت و دیوار فرمود کشیدن پیرامون آن. چون بشکفت و بوی خوش یافت آن را بوستان نام نهاد. (1)
در زمان هخامنشیان، در ایران زمین بزرگ و در برابر قلمرو آنان به خصوص در آسیای صغیر، پَئیری ـ دئزها یا فرودس‌ها که باغهای بزرگ و باشکوه پادشاه و خَشترپاون‌ها (استانداران و شهرداران) و بزرگان ایران بود شهرتی داشت. این محوطه‌ها چنانکه مکرر گزنفون در کوروش‌نامه و انباز و پلوتارخس می‌نویسند: درختان انبوه و تناور داشته و آب در میان آنها روان بود. چهارپایان بسیار برای شکار در آنها پرورش می‌یافتند. این‌گونه پارکها که در سرزمین یونان وجود نداشت، ناگزیر افکار یونانیان را متوجه خود کرد و آنان نیز همان نام ایرانی را به صورت parádeisos به کار بردند.

در اکدی متأخر paradise و در عبری pardes (پارک یا باغ) و در ارمنی pârdês (باغ) همه از ریشۀ pairir-daêza ایرانی هستند و به معنای جای محصور و دیوارکشی شده است.
نکته‌ی قابل توجه این است که نباید خود باغ را با کلامی که آن را شرح می‌دهد اشتباه گرفت، گرچه میان این و آن همیشه رابطه‌ای هست. باغی که حرفش را می‌زنیم و یا در حقیقت حرفش در میان است، بسیاری از چیزهایی را که برای موجودیتش لازم است دارد؛ در حالی‌که باغی که موجود است کمتر موجودیت قصه‌اش را دارد و این نکته‌ای بسیار ظریف و در عین حال مهم است ، بدان جهت که وقتی صحبت از حکیمانه بودن باغ می‌کنیم از جادوی کلام در برانگیختن احساس استفاده می‌شود در حالیکه باغی که موجود است به یاری وجود مجموعه‌اش باید تأثیرگذار باشد که گاهی ممکن است خطا کند. هردوت می‌گوید: “هیچ ملتی نیست که مانند ایرانیان با این سرعت رسم بیگانگان را یاد بگیرد!” سنگ سبوی باغ ایرانی هم در همین نکته است ، نکته‌ای که به واسطۀ آن راه خود را وامی نهیم و پا جای پای دیگران می گذاریم که اگر هوشیار شکنندگی سبوی سرنوشت باغ ایرانی نباشیم جای آن را متأسفانه چیزی خواهد گرفت که نه نامی دارد و نه نشانی، یعنی ما باید بی واسطه و مستقیم سراغ باغ‌های ایرانی برویم و نه به واسطۀ خاورشناسان، که اگر جای پای خود را بیابیم باغ را هم یافته‌ایم.

باغ ایرانی امروز مانند خطهای کف دست، نقشی از گذشته را روی خود دارد، گذشته‌ای که در گوشه و ‌کنارِ گذرها، آبراه‌ها، سایه‌ی درختان، بوته‌ها، عطرها و مهم‌تر از همه، مردمان و تماسها نقش بسته است. منشِ ویژه‌ی هر درختی یا بوته‌ای، شخصیت جغرافیایی و آب‌وهوایی و کلی نگری به آنها از آن جمله است، همچنین قرینه بودن باغ که صرفاً برای آبیاری نبوده ، بلکه بیشتر القای تعادل فیزیکی است که از مهم‌ترین باورهای ایرانیان از نظام کیهانی بوده است. (سازندگان باغ آنقدر باهوش بوده‌اند که آب‌رسانی به گیاه و باغ را در هر حالتی به بهترین شیوه انجام دهند و آن را مدیریت کنند، مانند کندن قنات، اختراع گاوگرد که کار پمپاژ آب را از چاه و یا مظهر قنات انجام می داده). قرینگی در حقیقت رمزی الهی را گوشزد می کند، یسنا 30- بند 2، 3 و 4 چنین تعریفی دارد که اندیشۀ آدمیست که نیک و بد، زشتی و زیبایی، افزونی و کاستی را می‌سنجد وگرنه خود بودی ندارد، زردشت می‌گوید این دو مینوی (نیروی نیک و بد) زادۀ اندیشۀ آدمی ” همزاد” هستند و هر یک به تنهایی کار خود را انجام می دهند . از یکدیگر پیروی نمی کنند. این دو خود را در اندیشه و گفتار و کردار هویدا می سازند یعنی وجود خارجی ندارند و تنها به اندیشۀ آدمی بستگی دارند. این دو مینو در کار خود آزاد می باشند و در نهایت ، می گوید که ” گزینش ، خوبیِ کار دانایان است”. نیکی و بدی از خواص ماده است و اعتبارش به نحوۀ اندیشه می‌باشد. مقام اَشویی (راستی و درستی و پاکی و قانون‌مداری) عین اعتدال و گزینش بجا است.

در نخستین نگاه، کاربر در ورود به باغ ایرانی، بنا به جهان‌بینی ایرانیِ طراح و سازنده‌ی آن، با شکوه و عظمتی رویاروی می‌شود که در متون مقدسش بسیار ستوده شده‌است و موجبی است برای تحسین قلبی ولو به زبان نیاید. ادامۀ ستایش و تکریم در برخورد با همۀ اجزای به دقت انتخاب شده در به وجود آوردن باغ حالتی است که ترجمان آن یک سیر و سلوک روحانی است. او در این باغگردی به شکرانه‌ای می‌رسد که شاید به زعم دیگران در یک معبد اتفاق می‌افتد.
” همۀ آفرینش نیک پاک را که تو ای اهورامزدای خوب کنش، فراوان و نیک بیافریدی می ستاییم، آنهایی که از تو که از روی بهترین راستی در خور ستایش و شایستۀ نیایش هستند، و همۀ زیبایی های طبیعت ، کوه‌ها، دریاها، آتشهای مزدا آفریده را می‌ستاییم. همۀ سخنان نیک را می‌ستاییم.” یسنا 10- بند 71

” همۀ آبها را می‌ستاییم، همۀ گیاه ها را می‌ستاییم، همۀ فروهرهای نیک توانای پاک مقدسین را می ستاییم، آبها را نام برده می‌ستاییم، گیاه‌ها را نام برده می‌ستاییم، فروهرهای توانای پاک مقدسین را نام برده می‌ستاییم.” فروردین یشت- کردۀ 22- بند 79

و این‌ها همان معنایی است که باغ ایرانی را تا حد عبادتگاه بالا می برد، غلیان حسی و جای پای این سرودۀ گیاهی( باغ) را که همزادی از سروده‌های ادبیات مقدس است در همتای شریف و کهن موسیقیای هم جای گرفته است (الحان باربد) که از آن جمله‌اند قطعاتی همچون باغ سیاووشان، باغ شهریار، باغ شیرین.

آرتور پوپ می‌گوید: “مشخصات هنری ایرانیها، سادگی، طراوت و جوانی همیشگی و قابل‌فهم بودن، علاقه به رنگ و علاقه به شکوه و عظمت است”. شاید او نمی‌دانسته معنی جوانی همیشگی که به کار برده ناشی از باور فَرشکرد است. به هر حال تائید گفتۀ او را در ادبیات فارسی از شعر رودکی می‌توان دریافت:

بهشت آیین، سرایی را بپرداخت / ز هرگونه درو تمثال‌ها ساخت
ز عود و چندن، او را آستانه /درش سیمین و زرین بالکانه

راز باغ ایرانی در افتادن نگاه به اجزایی است که مانند نت‌ها در یک قطعه موسیقیایی با شکوه، پشت سر هم می‌آیند، بی‌آنکه بتوان نتی را پس و پیش کرد. اجزائی که عبارتند از: آستانه‌ای پروخالی و باشکوه به عنوان ورودی، محور امتداد دید (آنچه که در نگاه اول به کاربر ضرباهنگ تعادل و امنیت را القا می‌کند)، محدود کردن دید با بدنه‌ای سبز و القای نظم هستی که چگونگی آن بسته به نظر طراح بوده که می‌تواند در انتظام ساختمانی باشد یا در نظام حرکتی.

کاخ گلستان، تهران

اکنون جای آن است که بگوییم در اصل رازهای نهفته در رویدادهای کهن، تا به خوبی حس نشود، راه به جایی نمی‌برد. باغ ایرانی فرآیند تعامل همه‌ی رفتارها و کج‌رفتاریهای جغرافیایی ـ آب‌وهوایی با مردم (انسان) ایرانی، یا بهتر بگوییم، بستری از ساختارهای واقعی محیطی با جایِ پایِ مردمِ دانایِ خردمندِ ایرانی است! او درک خود را از طبیعت، با محصور کردن فکر و اندیشه‌ی خودش (پَرَه‌دَئیزَۀ امواج فکری) در تکه‌ای زمینِ محصور(پَرَه‌دَئیزَه) ، برای بهره‌وری‌ای به خصوص مانند تفرجگاه، اجرام مراسم آئینی و تشریفاتی، داروخانه، منبع تأمین خوراک، علوفه، و رنگریزی و خیلی مقاصد دیگر نشان می‌دهد.

نام‌گذاری باغهای ایرانی با نامهای گیاهانی به خصوص و نشانه‌گذاری با آنها حالتی اسرارآمیز حتی در گویش دارد. تعریف پهنه‌هایی با نامهای آشنا و دور مانند انارستان، موستان، تاکستان و …، حالتی اسرارآمیز و افسانه‌ای به آن می‌دهد. در این راستا اعداد مقدس هم در تقسیمات، کارآیی بسیار مهمی دارند.

بنیانِ حسّیِ پنهانِ باغ ایرانی، دارای مفاهیم خاصی است. جایی احساس آرامش به همراه می‌آورد، در نقطه‌ای حسّ تفکر و اندیشمندی برانگیخته می‌شود، فضایی برای ارضای غرور، جایی برای احساس عظمت و استادی، جایی برای تجربه‌ی تقدس و وارستگی، یا در یک جمله، هر گوشه راز و رمزی.

چهل ستون، اصفهان

شبهای باغهای ایرانی هم حکایتها دارد که از مباحث مهم آنهاست زیرا با توجه به باورهایی که نسبت به ماه و تأثیر آن درگردش خود به دور زمین بر روی آن و مردم وجود داشته، مقاطع هندسی ویژه‌ای را در طراحی باغ می‌طلبیده که نمونه‌ی معمارانه‌ی آن مهتابی است، اتاقی بدون سقف روی سکویی با چند پله اختلاف از زمین و باغچه با سه دیوار که به زیبایی تزئین و ساخته می‌شده و جهت استقرار آن با جهت جغرافیایی تابش ماه میزان می‌شده ، با گلهایی در باغچه‌های اطراف که رایحه‌ی خود را شبها پراکنده می‌کنند.

باغ شازده ماهان

پالیزبانان و طراحان ایرانی از همۀ زوایای شب بهره جسته و با شناخت ستارگان و پیدا و ناپدید شدن آنها و خوشه‌های کیهانی ، زمان مناسب را برای کشتکاری ها به دست می‌آوردند؛ آنها حتی می توانسته اند از نگاه کردن به شب آسمان (ستاره‌های دنباله دار) خشکسالی‌ها را پیش‌بینی کنند و به نوع کشتکاری خود بیندیشند.

همه‌ی این‌ها دست آویزهایی بوده برای هنرنمایی در باغ ایرانی همراه با گیاهانی که از بعضی از آنها بدین ترتیب یاد شده: در فارسنامه آمده :” میوه‌ها کی در گرمسیر و سردسیرها باشد جمله آنجا موجود است (سرزمین پارس) چنانکه در هر باغی درخت گُوز و نارنج و انگور و انار و انجیر و مانند اینها، میوه های سردسیری و گرمسیری به هم باشد بسیار و مثل آن جایی دیگر نیست”.

در هرمزدنامه پورداوود از اسپست یا یونجه که در زمان هخامنشیان گیاه مادی نامیده می‌شده، یاد گشته که سالی 6 بار می‌توان درو کرد و هر تخم‌افشانی سی سال پایدار می‌ماند.

تئوفراستوس می‌گوید سیب پارسی یا ترنج، برگها و میوه‌ها هر دو خوشبو هستند. در سراسر سال گل دارد، میوه‌ی رسیده‌ی آن پهلوی میوه‌ی نارس آن آویخته است. پلنیوس در باره این گیاه می‌گوید: هر آن گیاهی که از سرزمین اصلی خود دور ماند، باید به جایی تنگ‌تر کاشته شود تا نقل دادنش به جایی ممکن باشد، اما این درخت سر باز زد که جز از خاک ماد بروید!

در فردوس الحکمه یاد شده پادشاهی به مردی خشم گرفت و به زندانش افکند و بدو فرمود یک چیزبرگزین که یگانه خورش تو باشد پس او ترنج را برگزید، گوشت خشک شده و آرد گردید و نانش شد و سرکه‌اش از ترشی آن بود و روغنش از دانۀ آن و بوی خوش از پوست و برگ آن پس روزگاری با آن زیست!

ثعالبی نیشابوری می‌گوید، گُور از آبادیهای فارس است. به گل سرخ آن مثل زنند و در هیچ جا به خوشبویی گل سرخ آن پیدا نمی‌شود. گلاب گُور نیز بسیار نیکوست. همه ساله به عنوان خراج فارس بیست و هفت هزار شیشه از آن همراه با… به پیشگاه خلفا فرستاده می‌شود.

در بُندَهِش آمده که هر گلی از آن امشاسپندی است و از آنها نام برده است. و نوشته جدا از هفت امشاسپند و نسبت دادن گلهای مورد و یاسمن هرمزد را و سوسن و زنبق،، خرداد و مرداد را و… (2) سی روز ماه را هم با نام گلی و با انتساب آن روز به گلی مشخص، تقویمی باغی و گیاهی برای خود می‌ساخته‌اند. گیاهانی هم با نامهای اساطیری به ایرانیان شناسانده شده مانند پرسیاوشان که باور مردمان بر این است که این گیاه از خون بر زمین ریخته‌ی سیاوش بردمیده است،در شاهنامه آمده است:

به ساعت گیاهی از آن خون برست / جز ایزد که داند که آن چون برست
گیا را دهم من کنونت نشان / که خوانی همی خون اَسیاووشان

باغ فین کاشان

هرودوت گفته: ایرانی همیشه طالب روشنایی و هوای آزاد است!

اما ما در زمانه‌ای زندگی می‌کنیم که زیبائیهای کهن در برابر زشتیهای جدید ناتوان شده است. به همین دلیل بعضی پارکها تسلایی برای ما در مقابله با بقیه چیزهای ناموزون شده است.

گزافه‌گویی نیست اگر گفته شود باغ ایرانی فرآیندی از یک دادوستد منطقی و حسّی از انسان ایرانی و باورهایش و گیاه و آب و زمین و نور جغرافیایی ایرانی و پذیراشدن همه در پذیرش مسئولیت خود نسبت به یکدیگر است و بیراه نرفته‌ایم اگر راجع به نیروهای متضاد و یا همزاد در باغهای ایرانی اشاره‌ای بشود. شادروان دکتر میرفندرسکی در توضیح باغ شاهزاده ماهان با تحسین ضمنی می‌نویسد: “فضای باغ در جوّ متضاد شکل یافته، از سایه و نور، پر و خالی، کم و زیاد، بسته و باز، ایستا و پویا.” و در این هاست که می‌توانیم گریزی بزنیم به مصداق کامل حکایت باغ ایرانی و آن این عبارت است:

یکی بود و یکی نبود…

در این بود و نبود است که کاربر تعادل بین عناصر مادی و معنوی را می جوید و با قوۀ تخیلی که خواه ناخواه او را راه میبرد به مکاشفۀ یک ضرورت حیاتی که نظم و سامان طبیعت است برسد، یک رستاخیز و باز آراستن و نو کردن.

و در پایان:
“ای علم: راست‌ترین مزدا آفریده‌ی مقدس: اگر تو در پیش باشی منتظر من بمان و اگر در دنبال من باشی، به من برس! (زردشت)

باغ شاهزاده ماهان

khoob_tchehr@yahoo.com

پانوشت:
(1) در مورد گلهای منتسب به امشاسپندان ر.ک به مقاله نگرشی نو به سنگ‌نگاره‌های تخت جمشید، اثر نویسنده، سایت فراایران

منبع: مشرق به نقل از شرق و موسسه هنری فرهنگی اردهالی

از تاريخ دقيق ساخت كاروانسراي خانات اطلاعي در دست نيست. در اولين نقشه تهران كه به دستور ناصرالدين شاه در سال 1302 هجري قمري ترسيم شده بود، محل كنوني كاروانسرا به‌نام سراي روغني مشخص شده است كه در آن روزگار در خارج از حصار صفوي و در كنار دروازه حضرت عبدالعظيم قرار داشت.
چهارراه مولوي، خيابان صاحب‌جمع، ميدان امين‌السلطان. اينجا جايي است كه مجموعه‌اي تاريخي و فرهنگي را بنام كاروانسراي خانات در دل خود جاي داده است. كاروانسراي خانات با قدمتي بيش از يك قرن، از نخستين كاروانسراهاي درون‌شهري تهران بود كه به بدون هيچ‌گونه تخريب و ويراني با مرمت و بازسازي مالكان شخصي همچنان به حيات خود ادامه مي‌دهد. اين كاروانسرا با مساحت 10هزار مترمربع با الهام از معماري باغ‌هاي ايراني شكل گرفته كه 52 حجره را در محوطه خود جاي داده است، بدین‌گونه كه در هر ضلع كاروانسرا، 13 حجره وجود دارد كه امروزه در اجاره عمده‌فروشان خشكبار است.

صحن كاروانسرا همچنين داراي دو ايوان است كه يكي از آنها در شرق به ورودي بزرگي راه مي‌يابد و ديگري در غرب محوطه به ورودي دوم كاروانسرا مي‌رسد. در دو سوي ورودي اصلي نيز حجره‌هاي بزرگي قرار دارند كه به بازار و ميدان سابق امين‌السلطان كه امروزه چيزي از آن باقي نمانده منتهي مي‌شوند.
در فرهنگ دهخدا خانات و خان به معنای خانه و همچینن کاروانسراست. محمد اردهالي يكي از مالكان خصوصي كاروانسرا كه مديريت آن مكان را بر عهده دارد در مورد وجه تسميه كاروانسرا به اسم خانات مي‌گويد: «من دقيقا علت گذاشتن اين اسم را نمي‌دانم، خان به معناي حجره است و خانات نيز به معني حجرات، شايد بتوان گفت وجه تسميه آن به دليل وجود حجره‌هاي زياد كاروانسرا باشد.»

محمد اردهالي در مورد تاريخچه كاروانسرا توضيح مي‌دهد: «ويژگي‌هاي معماري كاروانسرا نشان مي‌دهد كه در اواخر دوره ناصري ساخته شده است كه در ابتدا در اختيار موسي‌خان امين‌الملك بود كه وي در سال 1329 هجري قمري مصادف با سال 1285 خورشيدي به حاج علي اردهالي (جد محمد اردهالي) واگذار مي‌شود و از آن تاريخ تاكنون اين كاروانسرا در مالكيت خانواده اردهالي باقي ماند.» وي به وجود قولنامه‌اي در باب خريد كاروانسرا اشاره مي‌كند و ادامه مي‌دهد: «در آن دوران القاب و اسامي اشخاص با احترام فراواني در قولنامه ذكر مي‌شد و اينكه حتما بايد يكي از روحانيون امين، قولنامه را مورد تاييد قرار مي‌داد كه در مورد قولنامه خانات، آيت‌الله قمي اين كار را كرده است.» اين كاروانسرا به دليل مجاورتش در مسير جاده ابريشم در گذشته محل اطراق مسافران با بارهايشان بود كه با احداث نخستين ميدان تره‌بار-امين‌السلطان- مبدل به تجارتخانه بزرگي مي‌شود كه تاجران با شترهاي خود بارهايي از ميوه، تره‌بار، خشكبار و حبوبات را از سراسر ايران براي فروش و ارايه اجناس خود به ميدان مي‌آوردند و براي استراحت به خانات مي‌رفتند. اين كاروانسرا با حجره‌ها و حياط وسيع خود مناسب‌ترين محل براي استراحت تجار و شتربانان بود و به همين دليل تاجران حجره‌ها را فصل به فصل اجاره مي‌كردند. اين مكان همچنين چرخ يابوهاي معروفي داشت كه هر كسي كه مي‌خواست چرخ كرايه كند به آنجا مي‌رفت و چرخ يابو‌ها را كرايه مي‌كرد.

با ورود اتومبيل به پايتخت و از بين رفتن حيات امين‌السلطان، كاروانسرا نيز از حيات تجاري خود فاصله مي‌گيرد و بيشتر به صورت انبار كالا مورد استفاده قرار مي‌گيرد.
اردهالي با اشاره به مركز حياط از وجود آب انباري در گذشته خبر مي‌دهد: «در وسط حياط خانات آب انبار بزرگي قرار داشت كه اطراف آن پر از حجره بود كه افراد ساكن در حجره‌ها مشغول دباغي بودند البته اين فضا در فاصله سال‌هاي 1340-1335 تخريب شد و امروزه محدوده آب انبار و حجره‌هاي دباغي را به وسيله سنگ‌هايي با حاشيه قرمز مشخص كرده‌ايم.»
از اتفاقات مهمي كه در اين كاروانسرا رخ داد آتش‌سوزي در سال 1356 بود كه اردهالي علت اين آتش‌سوزي را وجود مواد شيميايي در حجره‌ها مي‌داند و ادامه مي‌دهد: «در سال 56 برخي از حجره‌ها در اختيار تاجران مواد و اقلام شيميايي بود كه متاسفانه اين مساله باعث آتش‌سوزي شد اما صدمات زيادي را به كاروانسرا وارد نكرد، فقط مواد شيميايي سقف برخي از حجره‌ها را تخريب كرد.»

مرمت و بازسازي كاروانسرا

در مهرماه سال 1382، كاروانسراي خانات به عنوان بخشي از تاريخ پايتخت كه يادآور دوران پرشكوه رونق بازرگاني بود به پيشنهاد سازمان ميراث فرهنگي در آثار ملي به ثبت رسيد و مرمت و بازسازي كاروانسرا با پيشنهاد خانواده اردهالي و اعتبار شخصي تحت حمايت شهرداري منطقه 12 و سازمان ميراث فرهنگي در اواخر خرداد 1382 آغاز و در اسفند 1387 به انجام رسيد.

اردهالي در زمينه مرمت و بازسازي بنا با هزينه شخصي خانواده‌شان توضيح مي‌دهد: «هيچ‌گاه من و ساير مالكان به فكر فروش يا تخريب كاروانسرا نبوديم در صورتي كه مي‌توانستيم با تخريب اينجا، پاساژ پنج طبقه بسازيم، اما به دليل علاقه‌اي كه به هويت شهري تهران داشتيم و داريم از منافع و سود مالي گذشتيم چراكه همه چيز، پول نيست و ما با هزينه شخصي خودمان اين كاروانسرا را مورد بازسازي قرار داديم.» وي در پاسخ به اينكه بعد از بازسازي كاروانسرا، آيا اين مكان گردشگر و بازديدكننده دارد گفت: «بعد از ثبت جهاني نوروز در سال 1388 با همكاري سازمان ميراث فرهنگي و شهرداري منطقه 12، براي نخستين بار جشن ملي عيد نوروز به مدت دو سال (سال‌هاي 89 و 90) در اين كاروانسرا برپا شد.

شهرداري به كاروانسرا خانات خيلي لطف داشته و تورهاي گردشگري را براي بازديد به اين مكان مي‌آورند.» اردهالي همچنين از بازگشايي سفره‌خانه‌اي به شكل و شمايل سنتي و قديمي در يكي از سالن‌هاي كاروانسراي خانات خبر داد و گفت: «بعد از بازسازي كاروانسرا، تصميم گرفتيم كه سفره‌خانه‌اي به سبك و سياق قديم در اين مكان برپا كنيم. قصدمان اين است كه در سفره‌خانه، برنامه‌هاي قصه‌گويي و نقالي داشته باشيم و فرهنگ و هويت‌مان را زنده نگه‌داريم. براي گچبري‌ها و تزيينات سقف، گچكار از اصفهان آورديم تا حال و هواي گذشته زنده شود و هدف‌مان اين است كه هر ايراني كه وارد فضاي سفره‌خانه مي‌شود احساس غرور ملي كند.
»اين سفره‌خانه كه مراحل آخر بهره‌برداري خود را سپري مي‌كند در عيد فطر افتتاح مي‌شود.

مشكل اصلي خانات: ورودي كاروانسرا
اردهالي ورودي آشفته و به هم ريخته كاروانسراي خانات در ميدان امين‌السلطان را از مشكلات اصلي اين مجموعه تاريخي مي‌داند: «ضعف خانات ورودي نابه‌سامان آن است كه بازديد‌كننده ناگهان از يك فضاي آشفته وارد يك مكان نوستالژيك و آرام مي‌شود. اگر بتوان سطح زمين ورودي را سنگفرش كرد و از هياهوي ميدان كاسته شود، فكر نمي‌كنم كاروانسرا مشكل ديگري داشته باشد.»ا

و در مورد درب ورودي كاروانسرا مي‌گويد: «از ويژگي‌هاي منحصربه‌فرد اين مكان در چوبي آن به ارتفاع 5/5 متر است كه از چوب چنار ساخته شده و در به اين بزرگي فقط روي چهل گل ميخ باز و بسته مي‌شود و هيچ لولايي در آن به‌كار نرفته است كه نشان‌دهنده هنر معماري اسلامي است.»

در حاشيه اين در عظيم، كاشيكاري‌هاي زيبايي از رهنمودهاي حضرت علي(ع) در مورد آداب خريد و فروش به چشم مي‌خورد كه اردهالي در باب فلسفه اين نوع كاشيكاري پاسخ مي‌دهد: «در دوران‌هاي قديم در چهار سوي بزرگ و كوچك، روحانيوني بودند كه به سوالات تاجران در زمينه كسب و كار بر طبق آيه‌هاي قرآن پاسخ مي‌دادند و من با الهام از اين قضيه، فرمايشات حضرت علي(ع) را در رابطه با مكاسب روي كاشي‌ها به نقش در آوردم.»

عکسها از سوی موسسه فرهنگی هنری اردهالی در اختیار گذاشته شده است.

مهدی رهبر و سجاد علی بیگی

منبع: http://www.antiquity.ac.uk
دست‌نوشته يوناني و ديگر اکتشافات دوره سلجوقي:

در سال 1943 کشف اتفاقي يک دست‌نوشته در نهاوند‍ این گمان را به وجود آورد که شاید زمانی محل معبدی يوناني بوده است.
بنا به ترجمه دستنوشته يوناني معبد در دوران آنتيوکوس سوم (187-223 ‍پيش از ميلاد مسيح)(روبر 1949) در جایی که در آن زمان لائودیسیا نامیده می‌شد بنا گردیده بود.
در سال 1949 پنج مجسمه کوچک برنزي نيز به طور اتفاقي در همان منطقه کشف شد .(رهبر 1976) و کمي بعد
گريشمن در ديدارش از منطقه توانست يک قربانگاه سنگي دوران سلجوقي را شناسايي کند (گريشمن ..19- 1963)
و درسال 1978 ق. معصومي در حال نقشه‌برداري و عمق‌سنجي موفق به کشف يک ستون سنگي در همان جا شد.(معصومي 1978)

شکل 1 : دست‌نوشته يوناني که در سال 1943

شکل 2 : مجسمه برنزي کشف شده يک خداي يوناني در کشفي اتفاقي در سال 1949

پژوهشهای تازه:

شکل 3 : ناحيه نهاوند در غرب ايران.

در سال 2005 نويسندگان اين مقاله از این مکان بازدید کردند. در جریان کندوکاو سطحی در حياط خانه‌اي متعلق به دوران سلجوقي (رهبر 2005) يک پايه ستون و يک سر ستون ايونيايي و همچنين يک تنه ستون ساده بدون آذين‌پردازي را یافتند که احتمالا متعلق به دوران ساساني است.

بوميان منطقه نيز از وجود چند قبر نبش شده، يک استوانه ستون و پايه ستونهايي خبر دادند که در پي ديوارها يا به عنوان پله از نو به کار رفته بود. با اين که کاووشها محدود به اين منطقه ساختمان دار بود يازده گودال آزمايشي هم کنده شد که در آنها تکه‌هاي سفال – قطعات ساختماني- قبور- تکه‌هاي ستون و اشياء سنگي ديگری هم کشف شد (رهبر و علي بيگي در مطبوعات ). تمام این اشياء قبل ازاکتشاف در شرايط نامناسبي به سر مي‌برده‌اند.

. در برخی از بررسی‌ها، حفاریها تا عمق 450 سانتی متری ادامه داده شد، اما تمامی لایه ها به دلیل فعالیتهای اخیر آسیب دیده و به هم ریخته بودند. . سفالينه ها شامل نمونه‌هايي از دوره‌هاي سلجوقي (شکل 4) پارتي (شکل 5) ساساني و اسلامي بودند.
مهمترين کشف يک سرستون سنگي ايونيايي بود که اکنون در اختيار موزه نهاوند قرار دارد. قطر آن 73.5 سانتيمتر و ارتفاعش 26.5 سانتيمتر است و دو طرف آن با طرحي پيچدار (طوماري) زينت شده است. سر ستوني مشابه که در ايران کشف گرديده که متعلق به يک سايت پارتي در خورهه است(هرتزفلد 1941:285 شکل 384- حاکمي 1990: شکل 17 – رهبر 2003: 68 شکل 16 ) و همچنين سرستوني ديگر در مرز کنوني ايران که متعلق به معبد اوکسوس در تاجيکستان امروزي است ليتوينسکي و پيچيکيان 1998 : اشکال 6-4 )

شکل 4: خرده سفالهاي سلجوقي نقاشي شده.

شکل 5:کوزه سفالي کوچکي پيدا شده در گودال شماره يک که از راه کاوش گودالهاي مختلف کشف گرديده است.

از اشياء مهم پايه ستوني بود که سالها به جاي هاون استفاده شده وسپس در گوشه حياط خانه اي رها گشته بود. قاعده آن دایره‌ای به قطر 60 سانتيمتر و ارتفاع آن 33 سانتيمتر (شکل 7) است که با دو نواره برجسته تزئين شده است و شباهت زيادي به پايه ستون ايونيائي بيستون دارد.( لوشي 1996: 57- تافل. 7-2 )

شکل 6: طراحي و تصوير سر ستون ايونيائي که طي بررسي در دوخواهران کشف شده

شکل 7: پايه ستون ايونيائي که طي بررسي در حياط يک خانه دوران سلجوقي کشف شده

نتیجه‌گیری:
تمامي کشفيات ذوران سلجوقي در نهاوند ازقبيل دست‌نوشته يوناني- قربانگاه سنگي- مجسمه ‌اي برنزي خدايان يوناني- پايه ستونها- سر ستونها و خرده سفالها در يک جا واقع در دو خواهران به دست آمده‌اند که به احتمال زياد نشانگر مکان معبد يوناني در لائوديسئاي ایرانی است.

سپاس‌گذاري:
بدين وسيله از مرحوم دکتر م. آذرنوش- ا. ترابي- ا. فرزانه- س. نيکروز و تمام اعضاي تيم کاوشگري سپاسگذاري مي‌نمايم.