کاخ گلستان

یحیی ذکاء
فصلنامه فراایران ، شماره های پنجم و ششم ، پاییز و زمستان 79

مجموعه کاخ گلستان، يادگاري به جاي مانده از ارگ تاريخي تهران محل اقامت شاهان سلسله قاجار، و از زيباترين و کهنترين بناهاي پايتخت دويست ساله ايران مي باشد. ١

سابقه تاريخي ارگ سلطنتي که محدوده مکاني تاريخي آن را در شمال خيابان و ميدان امام خميني (سپه)، در سمت غرب خيابان خيام، در شرق خيابان ناصرخسرو و در جنوب خيابان پانزده خرداد و ميدان ارگ تشکيل مي دهد، به روزگار صفويه باز مي گردد. شاه تهماسب اول صفوي (٩٣٠ ٩٨٤) نخستين پادشاهي بود که در سفرهاي خود به قصد زيارت مقبره حضرت عبدالعظيم دستور داد بارويي به طول يک فرسخ به دور قصبه تهران احداث شود. پس از او شاه عباس صفوي در قسمت شمالي حصار تهماسبي چهارباغ و چنارستاني احداث نمود که بعدها ديوار بلندي گرد آن بنا کرده و عمارات مقر سلطنتي را در داخل آن ساخته «ارگ» ناميدند.
در اواخر عهد صفوي تهران گاهي مقر موقت دربار شاهان صفوي قرار مي گرفت و حتي شاه سليمان (١٠٧٧ ١١٠٥) کاخي در اين شهر براي خود بنا نهاد، ولي امروز اثري ازبناهاي دوره صفويه باقي نمانده است.

کهنترين بناهاي موجود در مجموعه گلستان، ايوان تخت مرمر و خلوت کريمخاني متعلق به دوران کريمخان زند است. وي در نبردهاي خود بر ضد محمد حسن خان قاجار در سال ١١٧٢ تهران را مرکز اردوکشي خود قرار داد و پس از پيروزي در اين جنگ در ديوانخانه قديم تهران که در زمان شاه سليمان ساخته شده بود بارعام داد و با عنوان «وکيل الرعايا» حکومت ايران را در دست گرفت. به فرمان او در تابستان همان سال حصار ارگ مجددا احيا شد و يک دست حرمخانه و خلوتخانه و عمارت دارالحکومه در داخل آن بنا گرديدو در تابستان سال بعد (١١٧٣ه) که اردوي خود را به چمن سلطانيه (زنجان) منتقل نمود، دستور داد يک دست عمارت خاصه و ديوانخانه بزرگ به سبک ساساني و باغي در جنب آن بنا نمايند.
پس از مرگ کريمخان زند در ١١٩٣ ه ، آقامحمدخان قاجار در ١٢٠٠ه تهران را به پايتختي برگزيد، ولي به دليل لشگرکشيهاي دائمي کمتر در مقر حکومت خود به سر مي برد، و براي عمارت و آباداني چندان فرصت نداشت، تا آنکه فتحعلي شاه در ١٢١١ ه بر تخت سلطنت ايران جلوس کرد، از آن زمان به بعد با گسترش دستگاه اداري و تشريفات سلطنتي بناهاي متعددي در داخل ارگ تهران عمدتا در زمان فتحعلي شاه و ناصرالدين شاه قاجار احداث شد.
در دوران رضاشاه، بخشهاي بزرگي از ارگ تهران، از جمله حصار دور آن، سردر باب عالي، ساختمان دفتر استيفا، تلگرافخانه، تکيه دولت، نارنجستان، باغ گلشن و ساختمانهاي اندروني تخريب شد، محل سکونت شاه به سعدآباد و سپس در دوران محمد رضا شاه به نياوران منتقل، و مجموعه گلستان به محل پذيرايي از ميهمانان خارجي تبديل گرديد. پس از انقلاب مجموعه گلستان همچون اغلب عمارات سلطنتي ديگر به صورت موزه در آمد تا همگان بتوانند از آن ديدن کرده و از تماشاي زيباييهاي حاصل فکر و دست صنعتگران و هنرمندان ايراني بهره برند.
بخشهاي مختلف اين مجموعه در حال حاضر عبارت است از:
1 ايوان تخت مرمر، ٢ خلوت کريمخاني، ٣ اتاق موزه ( تالارسلام) و حوضخانه آن، ٤ تالار آينه (تالار گلستان جديد)، ٥ تالار عاج يا سفره خانه،٦ تالار برليان يا تالار تشريفات، ٧ عمارت خوابگاه (کاخ اليزابت) که در سال ١٣٣٩ به جاي نارنجستان بنا شد، ٨ قصر شمس العماره،٩ عمارت بادگير و حوضخانه وسيع آن، ١٠ تالار الماس، ١١ کاخ ابيض، ١٢ چادرخانه.
همان طور که پيشتر گفتيم تاريخ بناي ايوان تخت مرمر و خلوت کريمخاني به دوران وکيل الرعايا باز مي گردد. خلوت کريمخاني در شمال غرب محوطه چسبيده به تالار سلام قرار دارد، تاريخ بناي آن سال ١١٧٣، ولي بخش اعظم آن در تغيير و تحولاتي که در دوران ناصرالدين شاه انجام شد، تخريب گشته و آنچه اکنون از آن باقي مانده، بنايي سرپوشيده و ستوندار به صورت ايوان سه دهنه اي است که در وسط آن حوض جوشي قرار دارد که آب قنات شاه از ميان آن بيرون مي جهد. در همين مکان بود که آقامحمدخان قاجار پس از نبش قبر کريمخان زند، باقيمانده استخوانهاي او را دفن کرد.
ايوان تخت مرمر
ايوان تخت مرمر که پيش از اين «ديوانخانه» و «ايوان دارالاماره» ناميده مي شد، نيز در سال ١١٧٣ بنا گرديد، در دوران سلطنت سلسله قاجار، شاهان در اين مکان به سلام مي نشستند و در ايام نوروز و عيدهاي ديگر به طبقات مختلف مردم بار عام مي دادند. ساختمان آن دو بار دستخوش تغييرات وسيع شده است. بار اول در سال ١٢٠٦ که آقامحمدخان به شيراز لشگر کشيد و در آنجا قصر وکيل را ويران کرد و سپس دستور داد پردههاي نقاشي و آينه هاي قدي و مرمرها و ستونهاي بلند و درهاي خاتمکاري آن را به تهران منتقل و در ايوان ديوانخانه نصب کنند، و به همين لحاظ ساختمان دچار دستکاري شد، سقف آن را بلندتر کردند تا ستونهاي مرمر را در آن کار گذارند و بعضي طاقچه ها و طاقنماها را پر کردند. تغييرات وسيع تر در حدود سال ١٣٠٠ ه در دوران سلطنت ناصرالدين شاه و در پي بروز خرابيهايي در ساختمان ايوان انجام شد.
تزئينات ايوان از گچبري، سنگتراشي، خاتمکاري، آينه کاري و منبت و مشبک بسيار زيبا و دل انگيز مي باشد، در آن شش پرده بزرگ نقاشي از فتحعليشاه و جنگ نادرشاه با يکن پاشا سردار عثماني، ميدان جنگ غوريان، شکارگاه شاه اسماعيل صفوي، و پيکار امير تيمور با ايلدرم بايزيد سلطان عثماني نصب، همچنين در طاقنماهاي زير سقف چندين تابلو کوچک رنگ و روغن از صورت زنان و مردان فرنگي در پشت شيشه نصب گرديده بود، که برخي از پردهها هنوز در اين ايوان قرار دارد.
يکي از زيباترين متعلقات ايوان ، که نام بنا نيز از آن مأخوذ است، تخت مرمر يا تخت سليماني است. اين تخت در حدود سال ١٢٢٠ ه به دستورفتحعلي شاه از سنگ مرمر زرد معادن يزد، توسط سنگتراشان اصفهاني ساخته شد. طراحي آن را ميرزا باباي شيرازي نقاشباشي و سرپرستي حجاري آن را استاد محمد ابراهيم اصفهاني حجارباشي دربار انجام دادند. تخت مرمر به شکل سکوي بلند ديواره داري بر روي دوش سه ديو و شش فرشته و يازده ستون مارپيچي که بعضي از آنها بر پشت شير قرار دارند، در وسط ايوان مستقر شده است، و در سطحه عمودي پلهها و تارميها و دستاندازهاي دورادور آن اشکال و اشعاري بر روي سنگ کنده کاري شده است. از ديگر تزئينات اين بنا دو در خاتم بسيار اعلا در دو طرف شاه نشين و ارسي پنج دري بسيار نفيسي در ديوار پشتي شاه نشين مي باشد.
تالار آينه

بناهاي ضلع شمالي مجموعه گلستان به ترتيب از غرب به شرق عبارتند از: تالار سلام (تالار موزه) و تالار آينه، تالارعاج يا سفره خانه، تالار برليان و عمارت خوابگاه، که همه از بناهاي دوره ناصري است. معروفترين اين بناها تالار آينه و سپس تالار سلام مي باشند. تالار آينه يا تالار گلستان جديد همزمان با تالار سلام بين سالهاي ١٢٩١ تا ١٢٩٤ ه ساخته شد، ولي تزئينات و آينه کاريها و گچبريهاي آن تا سال ١٢٩٩ ه ادامه داشت.
طرح و معماري تالار سلام و تالار آينه و سرسراها و حوضخانه هاي مربوط به آن به وسيله حاجي ابوالحسن معمارباشي عهد ناصرالدين شاه ملقب به «صنيع الملک» انجام گرفت و مباشرت بنايي آن به عهده ميرزا يحيي خان معتمدالملک (برادر ميرزا حسين خان سپهسالار باني ساختمان مجلس شورا و مدرسه و مجلس سپهسالار؛ ميرزا يحيي خان بعدها با لقب مشيرالدوله به وزارت خارجه رسيد) بود.
اين تالار گرچه کوچک، ولي به علت موقعيت و زيبايي آينه کاريهاي سقف و ديوارهاي آن، و نيز تابلو نقاشي رنگ و روغني که مرحوم کمالالملک از آن تهيه کرده است، معروفيت بسيار دارد. در سمت غرب تالار آينه، تالار سلام (تالار موزه) احداث شده است.
فکر ايجاد موزه پس از نخستين سفر ناصرالدين شاه به اروپا (١٢٩٠ه) در ذهن او شکل گرفت. بدين منظور پس از بازگشت به ايران دستور تخريب عمارت خروجي را صادر کرد و بجاي آن ساختمان گلستان جديد، شامل تالار آينه و اتاق موزه ساخته شد.
در اوايل تأسيس اتاق موزه علاوه بر نمايش آثار هنري ايران و اروپا و هدايائي که سلاطين کشورهاي خارج براي شاهان ايران فرستاده بودند، و اسلحه و زره شاهان سابق و آثار تاريخي و تابلوها و گلدانها و چلچراغها و ساعتها و مجسمه ها و غيره، قسمت اعظم جواهرات پياده و اشياء و وصله هاي جواهر نشان نيز در اين تالار به معرض تماشا گذاشته شده بود، ولي پس از سرقتي که در سال ١٣٠٩ه از جواهرات تخت فراایران به عمل آمد و نيز واقعه تحريم تنباکو که در جريان آن مردم براي دادخواهي به داخل ارگ ريختند، ناصرالدين شاه بيمناک شد وسرداب محکمي را در زير عمارت خوابگاه بنا کرد و جواهرات را بدانجا منتقل ساخت. پس از انتقال تخت فراایران و تخت نادري و نيز صندلي مرصع محمد شاه از تالار آينه به اتاق موزه، مراسم سلامهاي خاص و رسمي در اين تالار برگزار مي شد و بدين جهت بتدريج نام تالار سلام به خود گرفت.
در سال ١٣٤٥ به سبب برگزاري مراسم تاجگذاري در اين تالار ساختمان آن تعمير و موزه آرايي آن به طور کلي دگرگون شد و به شکل امروزي درآمد. از اشياء گرانبهائي که در حال حاضردر اين تالار نگهداري مي شود بايد به تخت فراایران و صندلي مرصع محمدشاه اشاره کرد. در طبقه زيرين تالار سلام، حوضخانه وسيعي قرار دارد که امروزه به دو بخش تقسيم شده است. بخش شرقي به نام تالار مخصوص به نمايش هنرهاي ظريفه ايران در دوره قاجار، و بخش غربي آن با نام نگارخانه براي ارائه آثار نقاشي هنرمندان ايران در دوره قاجار اختصاص يافته است.
در سمت شرق تالار آينه، تالار عاج يا سفره خانه و سپس عمارت برليان قرار دارد که پيش از انقلاب محل پذيرائي از مهمانان خارجي و برگزاري ميهمانيهاي رسمي بود، و در حال حاضر به نمايش اشياء و ظروف و گلدانها و غيره اختصاص يافته است. در حوضخانه زير عمارت سفره خانه نيز تابلوهاي نقاشي به نمايش گذارده شده است. آخرين بنا در ضلع شمالي عمارت خوابگاه جديد است که در سال ١٣٣٩ بجاي نارنجستاني که در اوائل حکومت رضا شاه تخريب شده بود، احداث گرديد، و پيش ازانقلاب محل اقامت سران کشورهاي خارجي بود.
شمس العماره

شمس العماره يکي از بناهاي مرتفع و مشخص تهران قديم است که به دستور ناصرالدين شاه بين سالهاي ١٢٨٢ تا ١٢٨٤ ه در ضلع شرقي محوطه گلستان احداث گرديد. طرح و نقشه اين بنا از دوستعلي خان معيرالممالک و معماري آن برعهده استاد علي محمد کاشي بود. شمس العماره هم از نظر نقشه و شکل ظاهري و هم از نظر آرايش داخلي يکي از بناهاي تاريخي و زيباي تهران و آينه کاريها و نقاشيها و گچبريهاي آن از حيث نمايش شيوه هاي مختلف و متنوع تزئينات داخلي بناها در ايران بينظير است، و در حال حاضرطبقه پايين آن محل نمايش کتابها مي باشد.
بناهاي ضلع جنوبي محوطه گلستان به ترتيب عبارتند از: عمارت بادگير، چادرخانه، و تالار الماس.
عمارت بادگير از بناهاي دوره فتحعلي شاه است، که در دوره ناصرالدين شاه دچار تغييرات و تصرفات عمده اي گرديد. اين عمارت داراي تالار بزرگي است که ارسيها و ستونها و ديوارها وسقف آن با نقاشي و زرنگاري و آينه کاري و گچبري و منبت کاري و مرمر پوشيده شده است و يکي از تالارهاي پرکار و زيبا و جالب به شمار مي رود.در زير تالار مزبور حوضخانه وسيعي قرار دارد که در ٤ گوشه آن ٤ بادگير بلند با کاشيهايمعرق آبي و زرد و سياه با قبه هاي زرين قرار گرفته وهواي حوضخانه و تالار و اتاقها را بخوبي خنک مي کند.

تالار الماس نيز از بناهاي دوره فتحعلي شاه است که در دوران ناصرالدين شاه در تزئينات آن تغييراتي داده شد. اين بنا را به دليل آينه کاريهاي داخلي آن به نام الماس خوانده اند و شامل تالاري بزرگ و اتاقهاي گوشواره و دهليزها و بالاخانه ها و پستوهاي متعدد است. در سه طرف تالار بالاتر از رفها به سبک بناهاي عهد فتحعلي شاه سه ايوانچه آينه کاري مقرنس و تاقنماهاي باريک و کشيده ساخته شده و سمت شمالي تالار با ارسيهاي بزرگ که شيشه هاي رنگين زيبايي دارند پوشيده شده است.
در ضلع جنوب غربي مجموعه گلستان، کاخ ابيض قرار دارد. تاريخ بناي اين کاخ حدود سال ١٣٠٨ مي باشد، که در آن زمان براي جادادن اثاثيه اهدائي سلطان عبدالحميد عثماني بنا گرديد. اين کاخ به شيوه بناهاي قرن هجدهم اروپا گچبري و نماسازي شده است و به علت سفيدي رنگ نماي ساختمان و پلها و ازاره هاي سرسراي کاخ که از مرمر سفيد رگهدار ساخته شده بود کاخ ابيض ناميده شد. پس از اتمام بنا به دستور ناصرالدين شاه تالار بزرگ کاخ را با هدايايسلطان عثماني آراستند، همچنين تعدادي از تابلوهاي رنگ و روغن بزرگ از صورت شاهان و ملکه هاي کشورهاي مختلف اروپا را که در سفرهاي اروپائي به ناصرالدين شاه اهدا شده و يا بعدا فرستاده شده بود، در آن نصب کردند و تالار باشکوهي را به وجود آوردند که تالار عبدالحميد ناميده مي شد.
کاخ ابيض از ابتداي بناي خود به محل اشتغال صدراعظم وقت اختصاص يافت و تا سال ١٣٣٣ ش جلسات هيأت دولت در تالار بزرگ آن تشکيل مي شد. در سال ١٣٤٤در نماي ضلع غربي و نيز اتاقهاي طبقه پائين ساختمان تغييراتي داده شد و اين بنا از سال ١٣٤٧ به موزه مردم شناسي اختصاص يافت. اين مجموعه در سالهاي اخير دستخوش تعميرات اساسي بوده است که گزارش آن در شماره هاي بعدي فراایران درج خواهد شد.

١درباره تاريخچه ارگ تهران رجوع کنيد به تحقيق ارزشمند يحيي ذکاء با مشخصات زير: يحيي ذکاء، تاريخچه ساختمانهاي ارگ سلطنتي تهران و راهنماي کاخ گلستان، انتشارات انجمن آثار ملي، تهران، ١٣٤٩.