کاخ گلستان

یحیی ذکاء
فصلنامه فراایران ، شماره های پنجم و ششم ، پاییز و زمستان ۷۹

مجموعه کاخ گلستان، یادگاری به جای مانده از ارگ تاریخی تهران محل اقامت شاهان سلسله قاجار، و از زیباترین و کهنترین بناهای پایتخت دویست ساله ایران می باشد. ۱

سابقه تاریخی ارگ سلطنتی که محدوده مکانی تاریخی آن را در شمال خیابان و میدان امام خمینی (سپه)، در سمت غرب خیابان خیام، در شرق خیابان ناصرخسرو و در جنوب خیابان پانزده خرداد و میدان ارگ تشکیل می دهد، به روزگار صفویه باز می گردد. شاه تهماسب اول صفوی (۹۳۰ ۹۸۴) نخستین پادشاهی بود که در سفرهای خود به قصد زیارت مقبره حضرت عبدالعظیم دستور داد بارویی به طول یک فرسخ به دور قصبه تهران احداث شود. پس از او شاه عباس صفوی در قسمت شمالی حصار تهماسبی چهارباغ و چنارستانی احداث نمود که بعدها دیوار بلندی گرد آن بنا کرده و عمارات مقر سلطنتی را در داخل آن ساخته «ارگ» نامیدند.
در اواخر عهد صفوی تهران گاهی مقر موقت دربار شاهان صفوی قرار می گرفت و حتی شاه سلیمان (۱۰۷۷ ۱۱۰۵) کاخی در این شهر برای خود بنا نهاد، ولی امروز اثری ازبناهای دوره صفویه باقی نمانده است.

کهنترین بناهای موجود در مجموعه گلستان، ایوان تخت مرمر و خلوت کریمخانی متعلق به دوران کریمخان زند است. وی در نبردهای خود بر ضد محمد حسن خان قاجار در سال ۱۱۷۲ تهران را مرکز اردوکشی خود قرار داد و پس از پیروزی در این جنگ در دیوانخانه قدیم تهران که در زمان شاه سلیمان ساخته شده بود بارعام داد و با عنوان «وکیل الرعایا» حکومت ایران را در دست گرفت. به فرمان او در تابستان همان سال حصار ارگ مجددا احیا شد و یک دست حرمخانه و خلوتخانه و عمارت دارالحکومه در داخل آن بنا گردیدو در تابستان سال بعد (۱۱۷۳ه) که اردوی خود را به چمن سلطانیه (زنجان) منتقل نمود، دستور داد یک دست عمارت خاصه و دیوانخانه بزرگ به سبک ساسانی و باغی در جنب آن بنا نمایند.
پس از مرگ کریمخان زند در ۱۱۹۳ ه ، آقامحمدخان قاجار در ۱۲۰۰ه تهران را به پایتختی برگزید، ولی به دلیل لشگرکشیهای دائمی کمتر در مقر حکومت خود به سر می برد، و برای عمارت و آبادانی چندان فرصت نداشت، تا آنکه فتحعلی شاه در ۱۲۱۱ ه بر تخت سلطنت ایران جلوس کرد، از آن زمان به بعد با گسترش دستگاه اداری و تشریفات سلطنتی بناهای متعددی در داخل ارگ تهران عمدتا در زمان فتحعلی شاه و ناصرالدین شاه قاجار احداث شد.
در دوران رضاشاه، بخشهای بزرگی از ارگ تهران، از جمله حصار دور آن، سردر باب عالی، ساختمان دفتر استیفا، تلگرافخانه، تکیه دولت، نارنجستان، باغ گلشن و ساختمانهای اندرونی تخریب شد، محل سکونت شاه به سعدآباد و سپس در دوران محمد رضا شاه به نیاوران منتقل، و مجموعه گلستان به محل پذیرایی از میهمانان خارجی تبدیل گردید. پس از انقلاب مجموعه گلستان همچون اغلب عمارات سلطنتی دیگر به صورت موزه در آمد تا همگان بتوانند از آن دیدن کرده و از تماشای زیباییهای حاصل فکر و دست صنعتگران و هنرمندان ایرانی بهره برند.
بخشهای مختلف این مجموعه در حال حاضر عبارت است از:
1 ایوان تخت مرمر، ۲ خلوت کریمخانی، ۳ اتاق موزه ( تالارسلام) و حوضخانه آن، ۴ تالار آینه (تالار گلستان جدید)، ۵ تالار عاج یا سفره خانه،۶ تالار برلیان یا تالار تشریفات، ۷ عمارت خوابگاه (کاخ الیزابت) که در سال ۱۳۳۹ به جای نارنجستان بنا شد، ۸ قصر شمس العماره،۹ عمارت بادگیر و حوضخانه وسیع آن، ۱۰ تالار الماس، ۱۱ کاخ ابیض، ۱۲ چادرخانه.
همان طور که پیشتر گفتیم تاریخ بنای ایوان تخت مرمر و خلوت کریمخانی به دوران وکیل الرعایا باز می گردد. خلوت کریمخانی در شمال غرب محوطه چسبیده به تالار سلام قرار دارد، تاریخ بنای آن سال ۱۱۷۳، ولی بخش اعظم آن در تغییر و تحولاتی که در دوران ناصرالدین شاه انجام شد، تخریب گشته و آنچه اکنون از آن باقی مانده، بنایی سرپوشیده و ستوندار به صورت ایوان سه دهنه ای است که در وسط آن حوض جوشی قرار دارد که آب قنات شاه از میان آن بیرون می جهد. در همین مکان بود که آقامحمدخان قاجار پس از نبش قبر کریمخان زند، باقیمانده استخوانهای او را دفن کرد.
ایوان تخت مرمر
ایوان تخت مرمر که پیش از این «دیوانخانه» و «ایوان دارالاماره» نامیده می شد، نیز در سال ۱۱۷۳ بنا گردید، در دوران سلطنت سلسله قاجار، شاهان در این مکان به سلام می نشستند و در ایام نوروز و عیدهای دیگر به طبقات مختلف مردم بار عام می دادند. ساختمان آن دو بار دستخوش تغییرات وسیع شده است. بار اول در سال ۱۲۰۶ که آقامحمدخان به شیراز لشگر کشید و در آنجا قصر وکیل را ویران کرد و سپس دستور داد پردههای نقاشی و آینه های قدی و مرمرها و ستونهای بلند و درهای خاتمکاری آن را به تهران منتقل و در ایوان دیوانخانه نصب کنند، و به همین لحاظ ساختمان دچار دستکاری شد، سقف آن را بلندتر کردند تا ستونهای مرمر را در آن کار گذارند و بعضی طاقچه ها و طاقنماها را پر کردند. تغییرات وسیع تر در حدود سال ۱۳۰۰ ه در دوران سلطنت ناصرالدین شاه و در پی بروز خرابیهایی در ساختمان ایوان انجام شد.
تزئینات ایوان از گچبری، سنگتراشی، خاتمکاری، آینه کاری و منبت و مشبک بسیار زیبا و دل انگیز می باشد، در آن شش پرده بزرگ نقاشی از فتحعلیشاه و جنگ نادرشاه با یکن پاشا سردار عثمانی، میدان جنگ غوریان، شکارگاه شاه اسماعیل صفوی، و پیکار امیر تیمور با ایلدرم بایزید سلطان عثمانی نصب، همچنین در طاقنماهای زیر سقف چندین تابلو کوچک رنگ و روغن از صورت زنان و مردان فرنگی در پشت شیشه نصب گردیده بود، که برخی از پردهها هنوز در این ایوان قرار دارد.
یکی از زیباترین متعلقات ایوان ، که نام بنا نیز از آن مأخوذ است، تخت مرمر یا تخت سلیمانی است. این تخت در حدود سال ۱۲۲۰ ه به دستورفتحعلی شاه از سنگ مرمر زرد معادن یزد، توسط سنگتراشان اصفهانی ساخته شد. طراحی آن را میرزا بابای شیرازی نقاشباشی و سرپرستی حجاری آن را استاد محمد ابراهیم اصفهانی حجارباشی دربار انجام دادند. تخت مرمر به شکل سکوی بلند دیواره داری بر روی دوش سه دیو و شش فرشته و یازده ستون مارپیچی که بعضی از آنها بر پشت شیر قرار دارند، در وسط ایوان مستقر شده است، و در سطحه عمودی پلهها و تارمیها و دستاندازهای دورادور آن اشکال و اشعاری بر روی سنگ کنده کاری شده است. از دیگر تزئینات این بنا دو در خاتم بسیار اعلا در دو طرف شاه نشین و ارسی پنج دری بسیار نفیسی در دیوار پشتی شاه نشین می باشد.
تالار آینه

بناهای ضلع شمالی مجموعه گلستان به ترتیب از غرب به شرق عبارتند از: تالار سلام (تالار موزه) و تالار آینه، تالارعاج یا سفره خانه، تالار برلیان و عمارت خوابگاه، که همه از بناهای دوره ناصری است. معروفترین این بناها تالار آینه و سپس تالار سلام می باشند. تالار آینه یا تالار گلستان جدید همزمان با تالار سلام بین سالهای ۱۲۹۱ تا ۱۲۹۴ ه ساخته شد، ولی تزئینات و آینه کاریها و گچبریهای آن تا سال ۱۲۹۹ ه ادامه داشت.
طرح و معماری تالار سلام و تالار آینه و سرسراها و حوضخانه های مربوط به آن به وسیله حاجی ابوالحسن معمارباشی عهد ناصرالدین شاه ملقب به «صنیع الملک» انجام گرفت و مباشرت بنایی آن به عهده میرزا یحیی خان معتمدالملک (برادر میرزا حسین خان سپهسالار بانی ساختمان مجلس شورا و مدرسه و مجلس سپهسالار؛ میرزا یحیی خان بعدها با لقب مشیرالدوله به وزارت خارجه رسید) بود.
این تالار گرچه کوچک، ولی به علت موقعیت و زیبایی آینه کاریهای سقف و دیوارهای آن، و نیز تابلو نقاشی رنگ و روغنی که مرحوم کمالالملک از آن تهیه کرده است، معروفیت بسیار دارد. در سمت غرب تالار آینه، تالار سلام (تالار موزه) احداث شده است.
فکر ایجاد موزه پس از نخستین سفر ناصرالدین شاه به اروپا (۱۲۹۰ه) در ذهن او شکل گرفت. بدین منظور پس از بازگشت به ایران دستور تخریب عمارت خروجی را صادر کرد و بجای آن ساختمان گلستان جدید، شامل تالار آینه و اتاق موزه ساخته شد.
در اوایل تأسیس اتاق موزه علاوه بر نمایش آثار هنری ایران و اروپا و هدایائی که سلاطین کشورهای خارج برای شاهان ایران فرستاده بودند، و اسلحه و زره شاهان سابق و آثار تاریخی و تابلوها و گلدانها و چلچراغها و ساعتها و مجسمه ها و غیره، قسمت اعظم جواهرات پیاده و اشیاء و وصله های جواهر نشان نیز در این تالار به معرض تماشا گذاشته شده بود، ولی پس از سرقتی که در سال ۱۳۰۹ه از جواهرات تخت فراایران به عمل آمد و نیز واقعه تحریم تنباکو که در جریان آن مردم برای دادخواهی به داخل ارگ ریختند، ناصرالدین شاه بیمناک شد وسرداب محکمی را در زیر عمارت خوابگاه بنا کرد و جواهرات را بدانجا منتقل ساخت. پس از انتقال تخت فراایران و تخت نادری و نیز صندلی مرصع محمد شاه از تالار آینه به اتاق موزه، مراسم سلامهای خاص و رسمی در این تالار برگزار می شد و بدین جهت بتدریج نام تالار سلام به خود گرفت.
در سال ۱۳۴۵ به سبب برگزاری مراسم تاجگذاری در این تالار ساختمان آن تعمیر و موزه آرایی آن به طور کلی دگرگون شد و به شکل امروزی درآمد. از اشیاء گرانبهائی که در حال حاضردر این تالار نگهداری می شود باید به تخت فراایران و صندلی مرصع محمدشاه اشاره کرد. در طبقه زیرین تالار سلام، حوضخانه وسیعی قرار دارد که امروزه به دو بخش تقسیم شده است. بخش شرقی به نام تالار مخصوص به نمایش هنرهای ظریفه ایران در دوره قاجار، و بخش غربی آن با نام نگارخانه برای ارائه آثار نقاشی هنرمندان ایران در دوره قاجار اختصاص یافته است.
در سمت شرق تالار آینه، تالار عاج یا سفره خانه و سپس عمارت برلیان قرار دارد که پیش از انقلاب محل پذیرائی از مهمانان خارجی و برگزاری میهمانیهای رسمی بود، و در حال حاضر به نمایش اشیاء و ظروف و گلدانها و غیره اختصاص یافته است. در حوضخانه زیر عمارت سفره خانه نیز تابلوهای نقاشی به نمایش گذارده شده است. آخرین بنا در ضلع شمالی عمارت خوابگاه جدید است که در سال ۱۳۳۹ بجای نارنجستانی که در اوائل حکومت رضا شاه تخریب شده بود، احداث گردید، و پیش ازانقلاب محل اقامت سران کشورهای خارجی بود.
شمس العماره

شمس العماره یکی از بناهای مرتفع و مشخص تهران قدیم است که به دستور ناصرالدین شاه بین سالهای ۱۲۸۲ تا ۱۲۸۴ ه در ضلع شرقی محوطه گلستان احداث گردید. طرح و نقشه این بنا از دوستعلی خان معیرالممالک و معماری آن برعهده استاد علی محمد کاشی بود. شمس العماره هم از نظر نقشه و شکل ظاهری و هم از نظر آرایش داخلی یکی از بناهای تاریخی و زیبای تهران و آینه کاریها و نقاشیها و گچبریهای آن از حیث نمایش شیوه های مختلف و متنوع تزئینات داخلی بناها در ایران بینظیر است، و در حال حاضرطبقه پایین آن محل نمایش کتابها می باشد.
بناهای ضلع جنوبی محوطه گلستان به ترتیب عبارتند از: عمارت بادگیر، چادرخانه، و تالار الماس.
عمارت بادگیر از بناهای دوره فتحعلی شاه است، که در دوره ناصرالدین شاه دچار تغییرات و تصرفات عمده ای گردید. این عمارت دارای تالار بزرگی است که ارسیها و ستونها و دیوارها وسقف آن با نقاشی و زرنگاری و آینه کاری و گچبری و منبت کاری و مرمر پوشیده شده است و یکی از تالارهای پرکار و زیبا و جالب به شمار می رود.در زیر تالار مزبور حوضخانه وسیعی قرار دارد که در ۴ گوشه آن ۴ بادگیر بلند با کاشیهایمعرق آبی و زرد و سیاه با قبه های زرین قرار گرفته وهوای حوضخانه و تالار و اتاقها را بخوبی خنک می کند.

تالار الماس نیز از بناهای دوره فتحعلی شاه است که در دوران ناصرالدین شاه در تزئینات آن تغییراتی داده شد. این بنا را به دلیل آینه کاریهای داخلی آن به نام الماس خوانده اند و شامل تالاری بزرگ و اتاقهای گوشواره و دهلیزها و بالاخانه ها و پستوهای متعدد است. در سه طرف تالار بالاتر از رفها به سبک بناهای عهد فتحعلی شاه سه ایوانچه آینه کاری مقرنس و تاقنماهای باریک و کشیده ساخته شده و سمت شمالی تالار با ارسیهای بزرگ که شیشه های رنگین زیبایی دارند پوشیده شده است.
در ضلع جنوب غربی مجموعه گلستان، کاخ ابیض قرار دارد. تاریخ بنای این کاخ حدود سال ۱۳۰۸ می باشد، که در آن زمان برای جادادن اثاثیه اهدائی سلطان عبدالحمید عثمانی بنا گردید. این کاخ به شیوه بناهای قرن هجدهم اروپا گچبری و نماسازی شده است و به علت سفیدی رنگ نمای ساختمان و پلها و ازاره های سرسرای کاخ که از مرمر سفید رگهدار ساخته شده بود کاخ ابیض نامیده شد. پس از اتمام بنا به دستور ناصرالدین شاه تالار بزرگ کاخ را با هدایایسلطان عثمانی آراستند، همچنین تعدادی از تابلوهای رنگ و روغن بزرگ از صورت شاهان و ملکه های کشورهای مختلف اروپا را که در سفرهای اروپائی به ناصرالدین شاه اهدا شده و یا بعدا فرستاده شده بود، در آن نصب کردند و تالار باشکوهی را به وجود آوردند که تالار عبدالحمید نامیده می شد.
کاخ ابیض از ابتدای بنای خود به محل اشتغال صدراعظم وقت اختصاص یافت و تا سال ۱۳۳۳ ش جلسات هیأت دولت در تالار بزرگ آن تشکیل می شد. در سال ۱۳۴۴در نمای ضلع غربی و نیز اتاقهای طبقه پائین ساختمان تغییراتی داده شد و این بنا از سال ۱۳۴۷ به موزه مردم شناسی اختصاص یافت. این مجموعه در سالهای اخیر دستخوش تعمیرات اساسی بوده است که گزارش آن در شماره های بعدی فراایران درج خواهد شد.

۱درباره تاریخچه ارگ تهران رجوع کنید به تحقیق ارزشمند یحیی ذکاء با مشخصات زیر: یحیی ذکاء، تاریخچه ساختمانهای ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۴۹.