خرج کنید، خرج کنید، خرج کنید
شاهنامه شاه طهماسبی
منبع: کنوس، جلد ۷، شمارۀ ۴، ژوئیه/اگوست ۲۰۱۱
به دنبال یکی دو سالِ لرزان و چند سپیدهدم دروغین، چنین مینماید که بازار هنر دوباره دارد پاهایش را پیدا میکند
بازبینی
در آغاز امسال، زمانیکه خاطرۀ بازار رکوداقتصادی زده هنوز ناپخته بود: گالریداری اروپایی با آه و ناله گفت: ”باید بهتر بشود. چارۀ دیگری ندارد…“ چند هفته دیرتر، و هنوز لبخندهایش با حس دریافتنی آسودگی از این که سرانجام چنین مینماید که چیزها دوباره به جنبش درآمدهاند، در همه جا دیده میشود. نه تنها آن، که این دور حراجیهای بهاری شاهد رکوردهای تازهای بود و به روشنی شوروشوق را در این بخشهای بازار که سخت درکشاکش بود تازه کرد.
حراج هنر اسلامی و هندی بونهامز در ۵ آوریل در لندن، با تنها ۵۰ درصد فروش، فصل را به شکل نامطمئنی آغاز کرد، اما یک درخشش پرسشناپذیری تمام سرها را به چرخش درآورد: نقاشی جهانگیر امپراطور مغول به اندازۀ طبیعی با تاریخ ۱۶۱۷ و بزرگترین پرتره شناخته شده از این گونه. ”نهادی در خاورمیانه“ آنرا به بالاترین بهای حراج یعنی۳/۲ میلیون دلار از آن خود ساخت. یکی از شاهدان یادآور شد که شگفتزده شده که این اثر بهتانگیز بیش از این به فروش نرفته است، اما با در نظر گرفتن گرفتاریها و سختیهای بازار، بیتردید نتیجۀ بسیار مثبتی بود.
روز بعد، ۶ آوریل شاهد حراجی هنرهای دنیای اسلامی ساثبی باز هم در لندن بود. حراجیبازها با اشتیاق در انتظار این فروش بودند، حتی اگر به این دلیل که دربرگیرندۀ بخشی بود که به حراجی دو قسمتی مجموعۀ استوارت کاری ولچ، موزهگردان قدیمیِ موزۀ هنر متروپلیتن و موزۀ هنر هاروارد و یکی از مجموعهداران و هنرشناسان بزرگ امریکایی اختصاص داشت. ولچ که اعتبارش بیشتر به خاطر مطرح کردن هنر اسلامی و هندی در امریکای شمالی و فراسوی آن بود، با گردآوری یکی از بهترین مجموعههای خصوصی در این رشته در ۲۰۰۸ از این جهان رخت بربست.
پرواز اژدها
برای همین انتظارات پیش از فروش بسیار بالا بود، اما شمار بسیار کمی میتوانستند پرداخت ۱/۱۲میلیون دلاری خریدار گمنامی را برای یک ورق از کتاب رحلی شاهنامه فردوسی شاه طهماسب پیشبینی کنند. این اثر که از سوی یکی از دادوستدکنندگان لندنی ”یکی از عالیترین نمونههای هنر کتابنویسی“ توصیف شد، فریدون را با نقاب اژدها نشان میدهد. که پسرانش را میآزماید و در حدود سال ۱۵۲۵ -۳۵ در تبریز کار شده است. بهای پرداخت شده، رکورد گذشته را که برای یک اثر هنر اسلامی با فاصلۀ زیادی درهم شکست ـ رکورد پیشین به فرش سدۀ ۱۷ ”گلدان کرمان“ تعلق داشت که در حراجی کریستیز لندن ۹۶ میلیون دلار برایش پرداخت شد.
ورق فریدون شاهنامه ـ که در میان بهترین ورقهای کتاب یکی از بیهمتاترین دستنوشتههای گونۀ خود پنداشته میشود میان هفت خریدار در تالار و با تلفن میچرخید تا آنکه چکش سرانجام پایین آمد. آثار دیگری هم از مجموعۀ ولچ بسیار بالاتر از تخمینها رفت که نه تنها گویای کیفیت پرسشناپذیر آنها، که بازگشت حس اطمینان در خریداران بود. در کل این مجموعه ۱/۳۴ میلیون دلار ساخت که چهار برابر تخمین آغازین بود. یک از دادوستدگران گمنام که در حراجی حضور داشت، یادآور شده که ”این یکی از بهترین مجموعهها از گونۀ خود است و اگر این آثار چنین فروش خوبی نمیکرد، جای شگفتی داشت. اما گمان نمیبرم هیچکدام از ما میتوانستیم فکر کنیم که قیمتها تا به این اندازه اوج بگیرد.
در حراجی گستردهتر هنرهای دنیای اسلامی، آثار به فروش رفته به رقم تأثیرگذار ۶/۲۴ میلیون دلار رسید و به شکلی برجسته دربرگیرندۀ شمعدان زرهی مملوک بود که ۹/۴ میلیون تخمین زده شده بود و ۳/۷ میلیون دلار به فروش رفت، و یک بوم چوبی کندهکاری شده با حاشیۀ تزئینی متعلق به سدۀ ۱۲ و ۱۳ از اسپانیا یا مراکش که ۴۹۰۰۰۰ دلار تخمین زده شده بود، و به بهای ۴/۱ میلیون دلار به خریداری گمنام فروخته شد.
اوج گرمایی که تالارهای حراجی لندن تولید کرده بود در ۱۹-۲۰ آوریل در دهمین فصل حراجی کریستیز دوبی هم نگاه داشته شد. ۴۲ رکورد دنیایی در حراج هنر مدرن و امروز کشورهای عرب، ایران، ترکیه شکسته شد و ۸ میلیون دلار اثر هنری به فروش رفت. نکتۀ کانونی، مجموعهای از شش اثر عربستان سعودی ازحاشیۀ عربستان بود که در برابر تخمین ۱۳۵۰۰۰ دلاری، ۱ میلیون دلار به فروش، رفت. شاهکار عبدالناصر قارم پیام/پیامبر (۲۰۱۰) یک گنبد سه متری چوبی و مسی که گنبد سنگی اورشلیم را نمادپردازی میکند، به بهای۸۴۲۵۰۰ دلار به فروش رفت ـ رکوردی جهانی برای این هنرمند که بنا به تخمین پیش از فروش باید ۷۰۰۰۰-۱۰۰۰۰ دلار به فروش میرفت. دیگر آثار برجسته، آثاری از استادان مدرن عبدالهادی اِلغزار و جواد سَلیم بود ـ ماهیگیری اِلغزار ۷۴۶۰۰۰ در برابر تخمین ۲۵۰۰۰-۳۵۰۰۰۰ دلار به فروش رفت و مجسمۀ چوبی سَلیم ۶۶۲۰۰۰ دلار. هر دو رکوردهای تازهای برای این هنرمندان بود. رکورد دیگر زمانی شکسته شد که پس از زورآزمایی پرتبوتاب بالارفتن ابروانی که اوج گرفتن بهای بگذار هزار گل بشکفد،آیمَن بالبکی (کَنوَس ۲،۵) را از ۵۰-۷۰۰۰۰ به ۲۰۶۵۰۰ دلار به تماشا نشست، چکش سرانجام به میز خورد..
میشل جِها، مدیر خاورمیانۀ کریستیز پذیرفت که تغییر زیرکانۀ کانون توجه، ثمرههایی به بار آورده است: ” با کانونمند شدن روی آثار درجۀ یک امروز به اندازۀ شاهکارهای مدرن، ما مسیر کمی متفاوتی را در پیش گرفتیم… شاید تشویقکنندهترین نشانه که این بازار و اینترنت درون آن به رشد خود ادامه میدهد، دیدن سیماهای بسیار تازهای بود که دیدیم.“ به راستی که ۴۰ درصد کسانی که آثاری از تالارهای حراچ بیرون بردند حراجیبازان تازه بودند ـ نشانهای تشویقکننده برای حراجیها و تأیید اینکه پایگاه منطقهای مجموعهداران به گسترش خود ادامه میدهد.
پرتره جهانگیر، شاه مغول
حس تناسب
آوریل ۲۰۱۰ شاهد حراجیهای ایام در دوبی بود که دو بار در سال برگزار میشود. بیش از ۳/۱ میلیون دلار از ۶۸ اثر هنری با تاکید روی مجموعههای خصوصیِ پشتیبانان یا ولینعمتهای درازمدت هنر، نخستوزیر سابق سوریه، عبدالرئوف الکسیم و نوحد ال ـ مچنوک، عضو مجلس لبنان به دست آمد. مجموعههای این دو بالاترین مبلغ پیشنهادی شامگاه را داشتند، و مادربودن(۱۹۷۳) و ماالولا (۱۹۷۴) لؤی کیالی به ترتیب به بهای ۹۰۰۰۰ و ۵۷۰۰۰ دلار به فروش رفت. نقاشیهای شخصیتهای امروزیتر مانند صفوان دهول و سَمیه هالابی (کنوس ۲، ۱) با دو نقاشی دهول به بهای ۵۷۰۰۰ و ۶۶۰۰۰ دلار و اثر رسانههای آمیختۀ تازۀ هالابی به بهای ۴۲۰۰۰ دلار، بسیار بالاتر از تخمین فروخته شدند. این پیروزی حراجیهای ایام، ماه بعد با برگزاری نخستین حراجی از دو حراجی مجموعهداران جوان دنبال شد. این حراجیها که هدفشان تشویق مجموعهداران جوان به دسترسی به قیمتهای معقول، آثاری با کیفیت بالا از هنرمندان جاافتاده و در حال رشد است، با فروش ۲۵۰۰۰۰ دلاری خود، محک جالبی برای تماشاگران صحنۀ هنر در منطقه به وجود آورد.
در ماههای تازه، با شکست آثار نامهای بزرگ به رسیدن به آنچه شایستهشان بوده، بازار آثار خاورزمینشناسان به شکل رسواییآوری پیشبینیناپذیر بوده است. برای همین بسیار چشمها روی حراج سدۀ نوزدهم نقاشی اروپایی ماه مه ساثبی در لندن دوخته شد که دربرگیرندۀ بخش خاورزمینشناسان و آثاری از شخصیتهای برجسته مانند رودلف ارنست و فردریک آرثور بریگمن میگشت. فروش کمابیش در حد تخمین بود، اما پیروزی دو اثر با جیرولامو جیانی و هرمان کورودی که هر دو صحنههایی از قنسطنطنیه را روی بوم آورده بودند و هر دو رکورد تازهای برای این هنرمندان خریدند، علاقۀ ویژهای را به خود کشاند و این گواه آن است که بازار خاورزمینشناسان به تکامل خود ادامه میدهد و هزاران گوشۀ تاریک درون آن جریانی از خریداران زیرک را به خود میکشاند.
حراجهای تازۀ بونهامز در لندن و نیویورک، به همین سان بازار کمابیش خودسری را برای هنر خاورمیانه نقاشی میکند. این حراجیها هیجانی کلی برای حراجی ۱ ژوئن بونهامز هنر مدرن و امروز خاورمیانه و هنر آسیای جنوبی بود که آثاری از شخصیتهای برجسته مانند پرویز تناولی (کنوس ۴،۲)، سوآد ال – عطار (کنوس ۲، ۵)، فرهاد مشیری (کنوس ۱، ۵) اسماعیل فتح (کنوس ۱، ۳)، شیرین نشاط (کنوس ۳، ۵). پل گیراگوسیان (کنوس ۱، ۱)، دیا ال ـ عزاوی و آدم حنین (کنوس ۲، ۲) را دربرمیگرفت که بیشتر آنها در چارچوب تخمین بهایشان یا کمی بیشتر از آن به فروش رفت. جالب این جاست که اثر مهم شامگاه کاری از هنرمند درگذشتۀ هندی م.ف حسین بود که با تخمین ۱۱۵۰۰۰ ـ ۱۴۷۸۶۳ دلار به ۲۷۵۹۸۴ دلار، فروخته شد که آهنگ خوشبینانهای برای فروش در بازار هنر در خارج بخشید. ۹ مه شاهد حراج بونهامز هنر مدرن و امروز در نیویورک بود که اثر اکریلیک روی کاغذ هنرمند نگارهساز لبنانی گیراگوسیان را دربرمیگرفت. هر چند کمتر از تخمین پیش از حراج خود، ۴۲۷۰ دلار به فروش رفت، ولی گنجاندن این استاد مدرن پرآوازه نشانۀ حضور رشدیابندۀ بینالمللی هنر خاورمیانه است.
شواهد دیگر از هنرمندان برای گالری سرپنتاین، حراج زمانبندی شدۀ ساثبی برای ۳۰ ژوئن از راه رسید که ۴۸ اثر از سوی برخی از هنرمندان پیشروی امروز دنیا به گالری سرپنتاین سکلر، برای فضای تازۀ گالری سرپنتاین هدیه شده که قرار است در ۲۰۱۲ در باغهای کنزینگتون بازگشایی شود. در میان هنرمندانی که با بخشندگی اثر خود را به آن هدیه کردهاند، نام هنرمند ایرانی شیرین نشاط و هنرمند مصری آلمانی سوزان هفونا (کنوس ۳، ۶)، دیده میشود.
عبدالناصر قارم پیام/پیامبر
در پی پیروزی بخش ۱ حراج رکوردشکن شاهنامه، انتظارات برای بخش ۲ بالا رفت. بخش۲ مجموعۀ استوارت کاری ولچ: هنرهای هند در ۳۱ مه در ساثبی لندن باعث سرخوردگی نشد و ۹/۱۳ میلیون فروش آن هفت برابر تخمین آغازین آن بود که بهای مجموعۀ استوارت کاری ولچ را در مجموع به ۴۸ میلیون دلار رسانید. هر کس که گفته خرج کردن بهترین راه برونرفت از بحران اقتصادی است، نکتهای دارد، زیرا با ارقامی از این دست در سرفصل خبرها، چنین مینماید بازار هنر سرانجام به جنبش درآمده است.
