نگاهی به شمایل سازی مذهبی در ایران

(به مناسبت ماه محرم)
فصلنامه فراایران ، شماره های پنجم و ششم ، پاییز و زمستان ۷۹

نمایشگاه حضرت علی (ع) در آئینه ی هنر
کاخ موزه ی صاحبقرانیه ۲۳ ۳ دی ۱۳۷۹
شوریده غازی

به مناسبت سال امام علی (ع)، نمایشگاهی با عنوان «علی (ع) در آئینه ی هنر»، با همکاری مدیریت نگارخانه ی ریوند خانم شوریده غازی و دکتر حسام الدین خرمی در مجموعه فرهنگی تاریخی نیاوران، کاخ موزه ی صاحبقرانیه ی تهران برگزار شد. در این نمایشگاه مجموعه ای بسیار گسترده، نفیس و دیدنی از آثار هنرمندان ایرانی از دوره ی صفویه تا کنون به نمایش گذاشته شده بود. نمایشگاه را شمایل های حضرت علی (ع) و پنج تن آل عبا تشکیل می داد و در کنار آنها، تابلوهای خطاطی نسخ ، ثلث، نستعلیق و خط نقاشی های منحصر به فردی در ارتباط با شمایل ها مجموعه را کامل می کرد.

کندن پیکره ی روی سنگ و نقش بر دیوارها، از پیش از اسلام در ایران رایج بود. کتاب های تصویری، چون ارژنگ مانی، اعتبار و شهرت داشتند. کتاب خسروان دارای تصویر پادشاهان بود و سکه های مصور هخامنشی و اشکانی و ساسانی ضرب می شد. اما پس از اسلام به علت تصور غلطی، به دنبال عقیده ی یهود که از کشیدن تصاویر انسانی در کتاب های مذهبی خود خودداری می کردند نقاشی و تصویرسازی در مکان های عمومی و مساجد و قرآن کریم نهی و حرام شناخته شد. در اسلام از آنجا که این تصویرسازی ممکن بود بر بت پرستی تعبیر شود، تا مدت ها هر نوع تصویرسازی و شمایل نگاری منسوخ شد. به نظر می رسد که این کراهت درباره ی پیکره ها و تصویرها در قرن اول هجری به دلیل ترس از بازگشت مردم به بت پرستی بوده است.

عرب ها کمتر به پیکره سازی و تصویرپردازی می پرداختند. اما در کشورهایی که اسلام را به عنوان یک دین الهی پذیرفتند، سنت پیکره سازی و نقاشی و حجاری بدون در نظر گرفتن نظریه ی بت پرستی رواج یافت. این هنر در آناتولی، بغداد، ایران و بعدها در هند رایج شد و به عنوان مایه هایی از پیشینه ی فرهنگی این ملل به خدمت دین مقدس اسلام درآمد.

در قرن های نخستین اسلام، برای پر کردن فضاهای خالی در بناها، طرح های اسلیمی و گل و بوته رواج پیدا کرد و این هنر در میان کشورهای شیعی مذهب به پیشرفت های بسیار رسید. مسلمانان مصر به مجسمه سازی و تصویرسازی تمایل بیش تری داشتند و از کلیساها و انجیل به عنوان نمونه و الگو یاد می کردند. در کاخ الحمراء اسپانیا کشیدن تصویر انسانی مرسوم شد. با این که در خارج از مساجد و قرآن مجید تصویرسازی و نقاشی شایع شد اما در قرآن و مساجد هنوز و همیشه از نقاشی و تصویرسازی دوری می کردند و می کنند.

اما خط چهره ای تازه پیدا کرد و خط ثلث و کوفی و نسخ به اوج خود رسیدند. تذهیب و تشعیر مقامی مهم یافتند. اسلام وارث فرهنگ های گوناگون و گسترده شد، مانند روم و یونان، مصر و قبط و ایران وسریانی ها. رومی ها وارث تمدن و هنر یونانی ها شدند. هنر رومی ها و بخصوص پیکر سازی آنها به دنبال سنت کهن آتروسک چهره ای ویژه به خود گرفت. آتروسک ها پیکره هایی از موم از اجداد خود می ساختند و رواق خانه های خود را با آنها زینت می دادند. البته این هنر خاص توانگران آتروسک بود و مردم عادی از آن محروم بودند. در دوره ی آگوسیتن پیکر سازی نیز پیشرفت قابل توجهی کرد و از قرن پنجم میلادی تزیین داخلی بناها با نقاشی همراه شد. نقاشی از هنر رومی و بیزانس به دیگر فرهنگ ها رسوخ یافت. نقاشی روی بدنه ی سفال کم کم مرسوم شد اما جنبه ی مذهبی چندانی نداشت. پرده کشی برای سرداران رومی تحولی در نقاشی ایجاد کرد. این پرده کشی ها از اواخر دوره ی صفویه برای تصویر واقعه ی کربلا و دیگر صحنه های مذهبی آغاز می شود. بر پرده هایی عظیم نقش صحرای کربلا و فاجعه ی عاشورا یا روز محشر را تصویر می کردند و بر این تصویر پرده ای می کشیدند و یک نقال یا پرده دار، با کشیدن تدریجی پرده، به شکل راوی، فاجعه ی کربلا را توصیف می کرد.

این نقش ها و پرده های مذهبی نزد دراویش و مریدان حضرت علی (ع) چهره ای تازه به خود می گیرد و آن کشیدن تصویر حضرت علی (ع) است که به آن عنوان «شمایل» می دهند. خود شمایل سازی از هنر هند سرچشمه می گیرد. ساختن مجسمه از بودا، با هاله ای در دور سر از چهار سده پیش از میلاد در هند آغاز شده بود. این هاله وارد هنر مسیحی می شود و از قرن پانزدهم و شانزدهم به تصویرسازی و شمایل پردازی ایرانی وارد می شود. هاله یا پرده بر صورت اولیا هم پیشینه ای تاریخی دارد.در لغت فارسی قدیم به این پرده”کسمه” میگفتند.

شمایل ها ابتدا به تکیه ها راه پیدا می کنند. شمایل حضرت علی (ع) با ذوالفقار، اغلب تنها و گاه همراه با امام حسن (ع) و امام حسین (ع) و گهگاه با دیگر صحابه از نقش های رایج شمایل پردازها می شود. تصویر حضرت عباس (ع) در سقاخانه ها آویخته می شود. شمایل حضرت علی (ع)، گاهی در جنگ ها و غزوات و گاه در کوفه و شمایل امام حسین (ع) در صحرای کربلا زینت بخش تکیه ها و حسینیه ها می شود و از آنجا به زورخانه ها و خانقاه ها و سپس قهوه خانه ها راه می یابد.

قدیمی ترین شمایل ها از حضرت علی (ع) به زمان صفویه باز می گردد. تنوع زیادی در تصویرپردازی از حضرت به نوعی بی احترامی تعبیر می شد، اما پردازش این تصویرها اغلب دنباله روی از مکتب هرات است.

شمایل های حضرت علی (ع) در فرهنگ مردم ایران جایگاهی ویژه دارد. پژوهش های تاریخی و مذهبی نشان می دهد که حضرت علی (ع) به عنوان یک اسوه ی همیشه ماندگار در تاریخ بشریت در تمامی ابعاد زندگی مردم ایران از گذشته ما به امروز حضور دایمی داشته است. وجود چشمه ها، قدمگاه ها به نام آن حضرت در سراسر خاک ایران و نیز حضور دایم او در ادبیات و شعر کهن ایران نشان از این واقعیت است.

نمایشگاه شمایل های حضرت علی (ع) در آئینه ی هنر، مجموعه ای از هنر شمایل نگاری و خط نگاری مذهبی ایران در سراسر این مرز و بوم را در خود داشت. علاوه بر شمایل ها، در مجموعه ی عرضه شده در موزه ی صاحبقرانیه، مجموعه ای از خط از نستعلیق دوران صفوی تا خط برجسته، مربوط به شمایل ها به نمایش گذاشته شده بود که به غنای مجموعه می افزود.