نگاهي به شمايل سازي مذهبي در ايران

(به مناسبت ماه محرم)
فصلنامه فراایران ، شماره های پنجم و ششم ، پاییز و زمستان 79

نمايشگاه حضرت علي (ع) در آئينه ي هنر
کاخ موزه ي صاحبقرانيه ٢٣ ٣ دي ١٣٧٩
شوريده غازي

به مناسبت سال امام علي (ع)، نمايشگاهي با عنوان «علي (ع) در آئينه ي هنر»، با همکاري مديريت نگارخانه ي ريوند خانم شوريده غازي و دکتر حسام الدين خرمي در مجموعه فرهنگي تاريخي نياوران، کاخ موزه ي صاحبقرانيه ي تهران برگزار شد. در اين نمايشگاه مجموعه اي بسيار گسترده، نفيس و ديدني از آثار هنرمندان ايراني از دوره ي صفويه تا کنون به نمايش گذاشته شده بود. نمايشگاه را شمايل هاي حضرت علي (ع) و پنج تن آل عبا تشکيل مي داد و در کنار آنها، تابلوهاي خطاطي نسخ ، ثلث، نستعليق و خط نقاشي هاي منحصر به فردي در ارتباط با شمايل ها مجموعه را کامل مي کرد.

کندن پيکره ي روي سنگ و نقش بر ديوارها، از پيش از اسلام در ايران رايج بود. کتاب هاي تصويري، چون ارژنگ ماني، اعتبار و شهرت داشتند. کتاب خسروان داراي تصوير پادشاهان بود و سکه هاي مصور هخامنشي و اشکاني و ساساني ضرب مي شد. اما پس از اسلام به علت تصور غلطي، به دنبال عقيده ي يهود که از کشيدن تصاوير انساني در کتاب هاي مذهبي خود خودداري مي کردند نقاشي و تصويرسازي در مکان هاي عمومي و مساجد و قرآن کريم نهي و حرام شناخته شد. در اسلام از آنجا که اين تصويرسازي ممکن بود بر بت پرستي تعبير شود، تا مدت ها هر نوع تصويرسازي و شمايل نگاري منسوخ شد. به نظر مي رسد که اين کراهت درباره ي پيکره ها و تصويرها در قرن اول هجري به دليل ترس از بازگشت مردم به بت پرستي بوده است.

عرب ها کمتر به پيکره سازي و تصويرپردازي مي پرداختند. اما در کشورهايي که اسلام را به عنوان يک دين الهي پذيرفتند، سنت پيکره سازي و نقاشي و حجاري بدون در نظر گرفتن نظريه ي بت پرستي رواج يافت. اين هنر در آناتولي، بغداد، ايران و بعدها در هند رايج شد و به عنوان مايه هايي از پيشينه ي فرهنگي اين ملل به خدمت دين مقدس اسلام درآمد.

در قرن هاي نخستين اسلام، براي پر کردن فضاهاي خالي در بناها، طرح هاي اسليمي و گل و بوته رواج پيدا کرد و اين هنر در ميان کشورهاي شيعي مذهب به پيشرفت هاي بسيار رسيد. مسلمانان مصر به مجسمه سازي و تصويرسازي تمايل بيش تري داشتند و از کليساها و انجيل به عنوان نمونه و الگو ياد مي کردند. در کاخ الحمراء اسپانيا کشيدن تصوير انساني مرسوم شد. با اين که در خارج از مساجد و قرآن مجيد تصويرسازي و نقاشي شايع شد اما در قرآن و مساجد هنوز و هميشه از نقاشي و تصويرسازي دوري مي کردند و مي کنند.

اما خط چهره اي تازه پيدا کرد و خط ثلث و کوفي و نسخ به اوج خود رسيدند. تذهيب و تشعير مقامي مهم يافتند. اسلام وارث فرهنگ هاي گوناگون و گسترده شد، مانند روم و يونان، مصر و قبط و ايران وسرياني ها. رومي ها وارث تمدن و هنر يوناني ها شدند. هنر رومي ها و بخصوص پيکر سازي آنها به دنبال سنت کهن آتروسک چهره اي ويژه به خود گرفت. آتروسک ها پيکره هايي از موم از اجداد خود مي ساختند و رواق خانه هاي خود را با آنها زينت مي دادند. البته اين هنر خاص توانگران آتروسک بود و مردم عادي از آن محروم بودند. در دوره ي آگوسيتن پيکر سازي نيز پيشرفت قابل توجهي کرد و از قرن پنجم ميلادي تزيين داخلي بناها با نقاشي همراه شد. نقاشي از هنر رومي و بيزانس به ديگر فرهنگ ها رسوخ يافت. نقاشي روي بدنه ي سفال کم کم مرسوم شد اما جنبه ي مذهبي چنداني نداشت. پرده کشي براي سرداران رومي تحولي در نقاشي ايجاد کرد. اين پرده کشي ها از اواخر دوره ي صفويه براي تصوير واقعه ي کربلا و ديگر صحنه هاي مذهبي آغاز مي شود. بر پرده هايي عظيم نقش صحراي کربلا و فاجعه ي عاشورا يا روز محشر را تصوير مي کردند و بر اين تصوير پرده اي مي کشيدند و يک نقال يا پرده دار، با کشيدن تدريجي پرده، به شکل راوي، فاجعه ي کربلا را توصيف مي کرد.

اين نقش ها و پرده هاي مذهبي نزد دراويش و مريدان حضرت علي (ع) چهره اي تازه به خود مي گيرد و آن کشيدن تصوير حضرت علي (ع) است که به آن عنوان «شمايل» مي دهند. خود شمايل سازي از هنر هند سرچشمه مي گيرد. ساختن مجسمه از بودا، با هاله اي در دور سر از چهار سده پيش از ميلاد در هند آغاز شده بود. اين هاله وارد هنر مسيحي مي شود و از قرن پانزدهم و شانزدهم به تصويرسازي و شمايل پردازي ايراني وارد مي شود. هاله یا پرده بر صورت اولیا هم پیشینه ای تاریخی دارد.در لغت فارسی قدیم به این پرده”کسمه” میگفتند.

شمايل ها ابتدا به تکيه ها راه پيدا مي کنند. شمايل حضرت علي (ع) با ذوالفقار، اغلب تنها و گاه همراه با امام حسن (ع) و امام حسين (ع) و گهگاه با ديگر صحابه از نقش هاي رايج شمايل پردازها مي شود. تصوير حضرت عباس (ع) در سقاخانه ها آويخته مي شود. شمايل حضرت علي (ع)، گاهي در جنگ ها و غزوات و گاه در کوفه و شمايل امام حسين (ع) در صحراي کربلا زينت بخش تکيه ها و حسينيه ها مي شود و از آنجا به زورخانه ها و خانقاه ها و سپس قهوه خانه ها راه مي يابد.

قديمي ترين شمايل ها از حضرت علي (ع) به زمان صفويه باز مي گردد. تنوع زيادي در تصويرپردازي از حضرت به نوعي بي احترامي تعبير مي شد، اما پردازش اين تصويرها اغلب دنباله روي از مکتب هرات است.

شمايل هاي حضرت علي (ع) در فرهنگ مردم ايران جايگاهي ويژه دارد. پژوهش هاي تاريخي و مذهبي نشان مي دهد که حضرت علي (ع) به عنوان يک اسوه ي هميشه ماندگار در تاريخ بشريت در تمامي ابعاد زندگي مردم ايران از گذشته ما به امروز حضور دايمي داشته است. وجود چشمه ها، قدمگاه ها به نام آن حضرت در سراسر خاک ايران و نيز حضور دايم او در ادبيات و شعر کهن ايران نشان از اين واقعيت است.

نمايشگاه شمايل هاي حضرت علي (ع) در آئينه ي هنر، مجموعه اي از هنر شمايل نگاري و خط نگاري مذهبي ايران در سراسر اين مرز و بوم را در خود داشت. علاوه بر شمايل ها، در مجموعه ي عرضه شده در موزه ي صاحبقرانيه، مجموعه اي از خط از نستعليق دوران صفوي تا خط برجسته، مربوط به شمايل ها به نمايش گذاشته شده بود که به غناي مجموعه مي افزود.